Deepak
— दीपक राज जोशी
शिक्षाकर्मी
समाजमा रचनात्मक दृष्टिकोण वा आफ्नो फरक परिचय बनाएर स्थापित हुनुको सट्टा, अरूको आलोचना र विरोध गरेरै चर्चामा आउन सकिन्छ भन्ने भ्रम केही मानिसमा देखिन्छ। यससँगै, हाम्रो परम्परागत र अभ्यस्त मानसिकताले नयाँ तथा नौलो अभ्यास वा थालनीलाई सहर्ष स्वीकार गर्न सक्दैन।
प्रसङ्ग हो— हप्तामा २ दिने सार्वजनिक बिदाको।
यस विषयमा नेपाली समाजमा फरक-फरक दृष्टिकोण र रोचक विरोधाभासहरू पाइन्छन्। एकथरि अभिभावक “आइतवार पनि विद्यालय पठाउन पाए ढुक्क हुन्थ्यो” भन्नुहुन्छ, तर अचम्मको कुरा, उहाँ आफैँलाई भने आफ्नो कार्यालयमा आइतवारकै बिदा चाहिएको हुन्छ। अर्कोथरि अभिभावक भने आइतवारको बिदाप्रति निकै सन्तुष्ट हुनुहुन्छ। उहाँहरूका अनुसार यो बिदाले गर्दा बाबुनानीहरूसँग गुणस्तरीय समय बिताउन पाइएको छ, उनीहरूको पढाइबारे बुझ्न सजिलो भएको छ, र आफन्तसँगको भेटघाटले सामाजिकीकरणका साथै विभिन्न ठाउँको भ्रमण गराउने अवसर मिलेको छ।
वास्तवमा, आधुनिक विश्व श्रम बजार तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। अहिले विश्वका १५० भन्दा बढी मुलुकहरूमा हप्तामा दोहोरो बिदा (५ दिने कार्यहप्ता) प्रणाली न्यूनतम मापदण्ड बनिसकेको छ भने कतिपय विकसित देशहरू त ४ दिने कार्यहप्ता (३ दिन बिदा) को समेत सफल परीक्षण गरिरहेका छन्। केही ख्यातिप्राप्त विश्वव्यापी कम्पनीहरूले त यसलाई लागु नै गरिसकेका छन्। तर, नेपालमा अझै पनि हप्तामा ६ दिन काम गर्ने पुरानो र थकित प्रशासनिक परिपाटीलाई नै निरन्तरता दिने जोड गरिँदै छ।
विगतमा (विशेष गरी २०७९ सालमा) नेपाल सरकारले पेट्रोलियम पदार्थको खपत घटाउने र विदेशी मुद्रा सञ्चिति जोगाउने उद्देश्यका साथ ठोस तयारी विना हतारमा दुई दिने बिदा लागू गर्दा केही व्यावहारिक कठिनाइ उत्पन्न भए र एक महिनामै उक्त निर्णय फिर्ता लिनुपर्यो। तर, एक पटकको प्राविधिक असफलताको अर्थ यो अवधारणा नै गलत थियो भन्ने होइन। निर्णय लिने व्यक्ति वा संस्थाले हचुवाका भरमा भन्दा पनि दीर्घकालीन योजनाका साथ यसलाई हेर्नुपर्छ। मुख्य प्रश्न यहाँनेर हो— ६ दिनमा हुने कार्य ५ दिनमै सम्पन्न गराउन सक्ने ल्याकत र योजना छ भने यसले निरन्तरता पाउनुको विकल्प छैन। विश्वका करिब २०० राष्ट्रहरूमध्ये १५० देशमा यो व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा चलिरहेको छ भने नेपालमा किन सम्भव छैन? वास्तवमा, यसको विरोध सबैभन्दा पहिले तिनै व्यक्तिहरूले गर्दछन्, जसले ६ दिन खुला हुँदा पनि बिरलै काम गर्छन्।
हप्तामा दुई दिन बिदा दिनु केवल ‘आराम गर्ने’ विषय मात्र होइन, यसलाई निरपेक्ष रूपमा भन्दा पनि सापेक्षिक ढङ्गले हेर्नु आवश्यक छ। यसका मुख्य आर्थिक, सामाजिक र स्वास्थ्यगत औचित्यहरू निम्नलिखित छन्:
लगातार ६ दिन काम गर्दा कर्मचारी र कामदारहरूमा अत्यधिक मानसिक तनाव, शारीरिक थकान र ऊर्जाको कमी (Burnout) हुन्छ। हप्तामा दुई दिन बिदा पाउँदा मस्तिष्कले पूर्ण रूपमा आराम पाउँछ, जसले गर्दा मानसिक रोग, डिप्रेसन र एन्जाइटी जस्ता समस्याहरू कम हुन्छन्।
सबै सरकारी, अर्ध-सरकारी र निजी कार्यालयहरू हप्तामा दुई दिन बन्द हुँदा सरकारी गाडीहरूको इन्धन, कार्यालयका एसी, बिजुली, पानी र प्रशासनिक खर्चमा उल्लेख्य कटौती हुन्छ। यसले राष्ट्रिय रूपमा अर्बौँ रुपैयाँको इन्धन आयात घटाई देशको वैदेशिक मुद्रा सञ्चिति माथिको दबाब घटाउँछ।
६ दिनको व्यस्त दैनिकीले गर्दा मानिसहरूले आफ्नो व्यक्तिगत जीवन र परिवारका लागि समय निकाल्न पाउँदैनन्। दुई दिनको बिदाले व्यावसायिक र व्यक्तिगत जीवनबीच सुन्दर सन्तुलन कायम गर्छ। यसले आमाबाबु, जीवनसाथी र छोराछोरीसँग गुणस्तरीय बिताउन सम्भव बनाउँछ, पारिवारिक कलह घटाउँछ, वृद्ध अभिभावकको हेरचाह गर्न समय मिल्छ र सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।
विद्यालय जाने केटाकेटीहरू ६ दिनको पढाइको बोझले थाकेका हुन्छन्। हप्तामा दुई दिन बिदा हुँदा उनीहरूले गृहकार्य मात्र गर्ने होइन, खेलकुद, संगीत, कला र अतिरिक्त क्रियाकलापमा भाग लिन पाउँछन्। नेपालमै पनि हप्तामा २ दिन बिदा दिने विद्यालयहरू पहिलेदेखि सञ्चालनमा थिए, जसको सिकाई, पाठ्यक्रम व्यवस्थापन र परीक्षाको नतिजा उत्कृष्ट आइरहेको थियो। ६ दिन पढाउनेहरूको हविगत पनि हामीले देखेकै छौँ। तसर्थ, पुनर्ताजगीले विद्यार्थी र कर्मचारी दुवैको उपस्थिति र कार्यसम्पादन सन्तोषजनक बनाउँछ।
ऐतिहासिक रूपमा सन् १९२६ मा कार निर्माता हेन्री फोर्डले आफ्नो कम्पनीमा हप्तामा ५ दिन (४० घण्टा) मात्र काम गर्ने र २ दिन बिदा दिने नियम बसालेका थिए। उनले के फेला पारे भने, धेरै घण्टा कुर्सीमा बसाल्नु भन्दा निश्चित समय आराम दिएर काम गराउँदा कामदारको उत्पादकत्व झन् बढ्छ। दुई दिन ऊर्जा रिचार्ज गरेर सोमबार कार्यस्थलमा फर्कने कर्मचारीहरू बढी केन्द्रित, सिर्जनशील र जाँगरिला हुन्छन्। यसले हप्ताको बीचमा घरायसी कामको बहाना बनाएर बिदा लिने मानसिकतामा समेत कमी ल्याउँछ।
हप्ताको दुई दिन सडकमा सवारी साधनको चाप घट्दा वायु प्रदूषण र ट्राफिक जामको समस्या कम हुन्छ र सहरले ‘सास फेर्न’ पाउँछ। साथै, कर्मचारी र युवाहरूले यो समयलाई सेमिनार, तालिम, कार्यशाला (Workshop) आयोजना गर्न वा नयाँ सीप र अध्ययनका लागि सहजै उपयोग गर्न सक्छन्।
हरेक नयाँ अभ्यासले सुरुमा केही चुनौतीहरू लिएर आउँछ। विगतको अनुभवका आधारमा २ दिने बिदाका केही व्यावहारिक समस्याहरू निम्नानुसार रहेका थिए:
हरेक समस्याले आफैँसँग समाधान पनि लिएर आउने गर्दछ, मात्र विषय नियतको हो; किनभने चाहना र बहानाबीच फरक छ। सरोकारवालाहरूले चाहेमा असम्भव केही छैन। आगामी दिनमा यसलाई सफल बनाउन निम्न उपायहरू अपनाउनुपर्छ:
नागरिकको काम र उपचार नरोकिओस् भन्नका लागि सरकारले कर्मचारी तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई दुई वा तीन वटा सिफ्टमा विभाजन गरी सरकारी कार्यालय र अस्पतालका ओपिडी (OPD) सेवाहरू हप्ताको ७ वटै दिन वा ६ दिन खुला राख्नुपर्छ। कर्मचारीले भने आलोपालो (Roster) अनुसार हप्ताको कुनै पनि दुई दिन बिदा पाउने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
हाम्रा केही सरकारी कार्यालयहरूलाई नियालेर हेरौँ न, विगतमा दिनभरि सेवाग्राहीलाई सास्ती दिएर, दलाललाई पैसा खुवाएर २ दिनमा हुने काम आजभोलि कसरी प्रविधिको प्रयोगले २ घण्टामै सम्पन्न हुन थाल्यो? तसर्थ, सानातिना सिफारिस, दस्तुर भुक्तानी र फारम बुझाउने काम पूर्ण रूपमा अनलाइन गरेमा सार्वजनिक बिदाले जनताको काममा कुनै बाधा पुर्याउँदैन।
विद्यालयहरूमा पाठ्यक्रमको अनावश्यक सैद्धान्तिक बोझ घटाई परियोजनामा आधारित सिकाइ (Project-based learning) मा जोड दिनुपर्छ। त्यस्तै, कार्यालयमा ‘कति घण्टा बिताइयो’ भन्दा पनि ‘कति काम फत्ते गरियो’ भन्ने आधारमा नतिजामुखी कार्यसम्पादन सूचक लागू गरेमा ५ दिनमै ६ दिन बराबरको काम सहजै सम्पन्न हुन सक्छ।
आधुनिक सोच
हप्तामा दुई दिन बिदा दिने प्रावधान कुनै पश्चिमा फेसन वा अल्छीपनको उपज होइन। यो त मानव श्रमको सम्मान, नागरिकको सुखी जीवन र मुलुकको आधुनिकीकरणको सूचक हो। विगतको एक असफलता वा पूर्वाधारको अभावबाट डराएर हामी पुरानै रुढिवादी र थकित श्रम प्रणालीमा अल्झिरहनु हुँदैन।
अबका दिनमा राज्यले स्पष्ट गृहकार्य, डिजिटल पूर्वाधारको विकास र सेवा प्रवाहमा ‘सिफ्ट प्रणाली’ लागू गरेर दुई दिने बिदाको नीतिलाई व्यवस्थित रूपमा पुनः निरन्तरता दिनु आवश्यक छ। हामी आम नागरिकले पनि यो बिदालाई केवल ‘सुतेर वा सामाजिक सञ्जालमा’ बिताउने नभई परिवार, स्वास्थ्य, आत्म-सुधार र आन्तरिक पर्यटनमा खर्च गरेर यसलाई देशको समृद्धिसँग जोड्ने बानी (Habit) बसाल्नु पर्छ। जब देशका नागरिक शारीरिक र मानसिक रूपमा स्वस्थ र खुसी हुन्छन्, तब मात्र देशको विकासले सही गति लिन सक्छ।
आऔँ, आधुनिक कार्य-संस्कृतिको स्वागत गरौँ, दुई दिने बिदालाई उत्पादनमूलक बनाौँ!