दीपकराज जोशी (Deepak Raj Joshi)
शिक्षाकर्मी, शैक्षिक प्रशासक, लेखक तथा पठन संस्कृति अभियन्ता
दीपकराज जोशी नेपालको विद्यालय तथा कलेज तहको शिक्षा क्षेत्रमा एक परिपक्व, दूरदर्शी, सिद्धान्तनिष्ठ र नतिजामुखी नेतृत्वकर्ताका रूपमा स्थापित हुनुहुन्छ । विगत दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि शिक्षण, प्राज्ञिक व्यवस्थापन, र शैक्षिक प्रशासनको क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको उहाँ गुणस्तरीय शिक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक समन्वय र व्यावहारिक शैक्षिक प्रशासनका संवाहक हुनुहुन्छ ।
१. वर्तमान पदहरू तथा संस्थागत आबद्धता
उहाँले बाल शिक्षा (Early Childhood Education) देखि उच्च माध्यमिक तहसम्मका विभिन्न प्रतिष्ठित शैक्षिक तथा सामाजिक संस्थाहरूमा नीतिगत एवं प्रशासनिक नेतृत्व प्रदान गर्दै आउनुभएको छ:
- अध्यक्ष (Chairperson): जेबी एजुकेसन इन्टरनेसनल फाउन्डेसन (JB Education International Foundation) तथा श्रीकुल विद्यालय, भैंसेपाटी । (शैक्षिक र सामाजिक विकासमा नीतिगत नेतृत्व)
- प्रमुख (Head): क्रिएटिभ फाउन्डेसन (Creative Foundation) । (सिर्जनशील शिक्षक र विषयगत विज्ञहरूको सञ्जाल ‘CF Leaders’ को मार्गदर्शन र संयोजन)
- प्रिन्सिपल: एभीएस स्कुल (AVS School), ग्वार्को, ललितपुर । (विद्यालयको चौतर्फी विकास र विद्यार्थी नेतृत्वको संचालन)
- भाइस प्रिन्सिपल: ब्लुबर्ड सेकेन्डरी स्कुल/कलेज (Bluebird Secondary School/College), कुमारीपाटी, ललितपुर । (उच्च माध्यमिक शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धि र व्यवस्थापन)
- प्रिन्सिपल: आदर्श एकेडेमी प्रि-स्कुल, बोधिग्राम चोक । (प्रारम्भिक बाल्यकाल शिक्षाको पूर्वाधार र शिक्षण व्यवस्थापन)
२. प्रमुख शैक्षिक दर्शन, नवप्रवर्तन र योगदान
जोशी केवल परम्परागत र सैद्धान्तिक सिकाइमा मात्र सीमित नरही आधुनिक, नवप्रवर्तनकारी (Innovative) र जीवनोपयोगी शिक्षा प्रणालीको वकालत गर्नुहुन्छ । उहाँका मुख्य प्राज्ञिक योगदानहरू यस प्रकार छन्:
- पठन संस्कृतिको प्रवर्द्धन (Reading Culture): बालबालिकामा पुस्तक पढ्ने बानीको विकास गर्न उहाँले विद्यालयहरूमा DEAR (Drop Everything And Read) जस्ता विशेष र संरचनात्मक साक्षरता कार्यक्रमहरू सफलतापूर्वक लागू गराउनुभएको छ । उहाँ विद्यार्थीको चौतर्फी विकासका लागि अतिरिक्त पठन संस्कृति अपरिहार्य ठान्नुहुन्छ ।
- शिक्षक तथा विद्यार्थी नेतृत्व विकास: शिक्षकहरूको व्यावसायिक आचरण, कक्षाकोठा व्यवस्थापन र मर्यादित भाषाको प्रयोग सुनिश्चित गर्न उहाँले नियमित रूपमा शिक्षक अभिमुखीकरण (Teacher Orientation) तथा कार्यसम्पादन मूल्याङ्कनको नेतृत्व गर्नुहुन्छ । साथै, विद्यालयमा ‘हाउस सिस्टम’ (House System) मार्फत हेड ब्वाई, हेड गर्ल र हाउस क्याप्टेन जस्ता पदहरूको सिर्जना गरी विद्यार्थीहरूमा सानै उमेरदेखि नेतृत्व क्षमता र अनुशासनको विकास गराउन उहाँ सक्रिय हुनुहुन्छ ।
३. उल्लेखनीय प्रकाशन तथा वैचारिक लेखन
उहाँका केही चर्चित तथा उल्लेखनीय लेखहरू:
क) शैक्षिक तथा बाल मनोविज्ञान केन्द्रित लेखहरू:
- एसईई (SEE) पछि कुन विषय छनोट गर्ने र कस्तो छान्ने?
- सिकाइ प्रक्रियामा दण्ड सजाय किन?
- कसरी हुर्काउने त बालबालिकालाई?
- बालबालिकालाई न्याय गर्ने कि?
- हामी अभिभावकले सिक्नै पर्ने हो कि?
- बा-आमा बन्न सक्यौँ र?
ख) जीवन दर्शन, उत्प्रेरणा र सामाजिक सम्बन्ध:
- सफलताका लागि सोच विचार
- बन्न सकिन्छ खुसी
- सम्बन्ध कि सम्पर्क?
- आखिर दोषी को हो त?
- युवाहरूलाई अपिल
- को हुन् आमा-बुबाका सफल छोराछोरी?
ग) संस्कृति, सुशासन र समसामयिक राजनीति:
- १६०० वर्ष पुरानो रातो मच्छेन्द्रनाथ जात्रा र ७५३ पालिकाले सिक्नुपर्ने पाठ
- अहिलेको आवश्यकता: संस्कारी राजनीतिज्ञको
- सकारात्मकताको प्रतीक दसैँ
- नयाँ वर्षले हामीलाई स्वागत गर्ला त?
उहाँले शैक्षिक सामग्री लेखन, पुस्तक प्रकाशन र वैचारिक विमर्शमार्फत समाजलाई निरन्तर सूसुचित गर्दै आउनुभएको छ:
- सञ्चार माध्यममा उपस्थिति: समसामयिक शैक्षिक मुद्दा, सामाजिक विषय र वैचारिक विमर्शहरूमा उहाँका लेखहरू नेपालका अग्रणी अनलाइन न्युज पोर्टलहरू जस्तै— सेतोपाटी (Setopati), अनलाइनखबर (Onlinekhabar) र तथ्यपाटी (Tathyapati) मा नियमित रूपमा प्रकाशित हुँदै आएका छन् ।
४. अन्य प्राज्ञिक तथा कानुनी रुचिहरू
शिक्षा क्षेत्रका अतिरिक्त उहाँको बौद्धिक चासो र अध्ययनको दायरा निकै फराकिलो छ:
- स्थानीय सुशासन: ललितपुर महानगरपालिकाको सार्वजनिक सेवा प्रवाह, स्थानीय सुशासन, वक्तृत्व कला र सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणका विषयहरूमा पनि उहाँले अध्ययन र चासो राख्नुहुन्छ ।
५. मूल शैक्षिक दृष्टिकोण (Vision)
“प्रत्येक बालबालिकामा ज्ञानको प्यास जगाउनु, पठन संस्कृतिको बीउ रोप्नु र गुणस्तरीय शिक्षाको वातावरण सिर्जना गर्नु नै सच्चा शिक्षाकर्मीको कर्तव्य हो।” > — दीपकराज जोशी
निष्कर्ष
दीपकराज जोशी नेपाली शिक्षा क्षेत्रमा एक समर्पित, नवप्रवर्तनकारी र बहुआयामिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । आधारभूत जगदेखि उच्च माध्यमिक तहसम्मको शैक्षिक प्रशासनलाई सबल बनाउन, शिक्षक-अभावकबीच सेतुको भूमिका निर्वाह गर्न र समाजमा “विकासका लागि पठन संस्कृति” स्थापना गर्न उहाँले पुर्याउनुभएको योगदान उदाहरणीय र सराहनीय छ ।