पठन संस्कृतिको महत्त्व
र यसलाई पुनर्जीवित गर्ने रणनीतिहरू
दीपक राज जोशी
शिक्षाकर्मी तथा विकासका लागि पठन संस्कृति अभियन्ता
सहरको कुनै पनि चिया पसलमा पस्नुहोस् र वरिपरि नियाल्नुहोस्। हरेक टेबलमा मान्छे छन्, तर हातमा किताब भएको एउटै जना भेटिन्न। सबैका आँखा मोबाइलको स्क्रिनमा टाँसिएका छन्, औंला निरन्तर स्क्रोल भइरहेका छन्। यो दृश्य अब कुनै एक सहरको मात्र होइन — सिंगो समाजकै पहिचान बनिसकेको छ।
हामी पढाइलाई प्रायः आँखाले अक्षर चिन्ने साधारण प्रक्रियाका रूपमा बुझ्छौं। तर विज्ञानले भन्छ, कुरा त्योभन्दा धेरै गहिरो छ। जब मान्छे पुस्तकसँग जोडिन्छ, त्यसमा उसका सबै ज्ञानेन्द्रिय सामेल हुन्छन् — आँखाले शब्द देख्छ, कानले ध्वनि सुन्छ, ओठ-जिब्रोले उच्चारण गर्छ, औंलाले पानाको बनोट छुन्छ, नाकले पुरानो पानाको गन्ध सुँघ्छ, र अन्तमा मस्तिष्कले यी सबैलाई अर्थ, ज्ञान, कल्पना र सम्झनामा बदल्छ। यसैले पढाइ केवल सूचना बटुल्ने काम होइन, यो आफैंमा एउटा पूर्ण जीवन-अनुभव हो।
यही अनुभवले मानिसलाई चेतनाको यात्रामा अघि बढाउँछ। पढाइले दिमाग सक्रिय बनाउँछ, दिमागले कल्पनाशीलता जगाउँछ, कल्पनाले समानुभूति बढाउँछ, र समानुभूतिले समालोचनात्मक सोच विकास गर्छ — जसले अन्ततः राम्रो समाज बनाउन मद्दत गर्छ। पुस्तक, आँखा, मस्तिष्क र विचारको यो शृंखलाले एउटा मान्छे मात्र होइन, सिंगो समाजलाई नै बदल्न सक्ने शक्ति राख्छ।
व्यस्त जिन्दगीमा पनि किन पढ्ने ?
आजको दौडधुपपूर्ण जीवनशैलीमा धेरैले पढ्ने बानीलाई विलासिता ठान्छन्। तर सत्य के हो भने, पढ्नुको उमेर हुँदैन — यो व्यक्तित्व निर्माणको अविरल यात्रा हो। कामको चापबीच पनि पढाइले विश्लेषणात्मक क्षमता र धैर्य बढाउँछ, सोचमा गहिराइ ल्याउँछ। फरक-फरक दृष्टिकोण र अनुभवबाट सिकेर व्यवहारिक जीवनमा सही निर्णय लिन सजिलो हुन्छ, र नेतृत्व, सञ्चार जस्ता पेसागत सीप पनि किताबबाटै बलियो बन्छ।
नियमित पाठकहरूमा केही साझा गुण भेटिन्छन्:
- गहिरो समानुभूति। अरूको दृष्टिकोण बुझ्ने क्षमता।
- एकाग्रता। कुनै विषयमा लामो समय केन्द्रित हुने क्षमता।
- आलोचनात्मक चिन्तन। आफ्नै धारणालाई पनि जाँच्ने बानी।
- अतृप्त जिज्ञासा। नयाँ कुरा जान्ने निरन्तर भोक।
स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको एक अनुसन्धानले त गहिरिएर पढ्दा मस्तिष्कका जटिल स्नायु-सञ्जाल नै सक्रिय हुने देखाएको छ। नेपाली सन्दर्भमा एउटा रोचक तथ्य छ — अंग्रेजी (ल्याटिन लिपि) र नेपाली (देवनागरी) सँगसँगै पढ्दा बालबालिकाको मस्तिष्क विकास झन् छिटो हुन्छ। देवनागरी ध्वन्यात्मक लिपि हो, जे बोलिन्छ त्यही लेखिन्छ। दुई फरक बनावटका लिपि पढ्दा दिमागमा संज्ञानात्मक लचकता बढ्छ, जसले समस्या समाधान गर्ने क्षमता उकास्छ।
मोबाइलसँगको प्रतिस्पर्धा
आज पठन संस्कृतिको सबैभन्दा ठूलो प्रतिद्वन्द्वी बनेको छ — मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल। यसको वैज्ञानिक कारण पनि छ। मोबाइल चलाउँदा दिमागमा छिटै ‘डोपामाइन’ निस्कन्छ, जसले बारम्बार स्क्रिन हेर्ने लत बसाउँछ। किताब पढ्दा भने डोपामाइन ढिलो तर स्थिर गतिमा निस्कन्छ, जसले दिमागलाई तत्कालको उत्तेजनाभन्दा टाढा राखेर गहिरो एकाग्रताको बानी बसाल्छ।
किताब पढ्ने बानी भनेको ज्ञान थुपार्ने मात्र होइन, दिमागलाई स्वस्थ र स्थिर राख्ने उपाय पनि हो।
जब पढाइले संस्कृति नै बलियो बनाउँछ
पढाइको प्रभाव व्यक्तिमा मात्र सीमित हुँदैन, यसले सिंगो सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि सुदृढ बनाउँछ। आफ्नै भाषा-संस्कृतिका किताब पढ्दा मान्छेमा आत्मगौरव र पहिचानको भाव बढ्छ। नेपाली समाजमै यसका थुप्रै उदाहरण छन्:
- बीपी कोइराला — नेपालका पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री। विश्वसाहित्यको गहन अध्ययनले उनको राजनीतिक दृष्टिकोणलाई परिपक्व र दार्शनिक बनायो।
- मदन भण्डारी — ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’का प्रवर्तक, गहिरो अध्ययन र असाधारण तार्किक क्षमता भएका नेता।
- महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा — संसारभरका उत्कृष्ट साहित्य र दर्शन पढेरै आफ्नो सिर्जनालाई नेपाली माटोमा ढाले — त्यही साधनाले उनलाई अमर बनायो।
- डा. सत्यमोहन जोशी — वाङ्मय शताब्दी पुरुष, तीन पटक मदन पुरस्कार पाउने एकमात्र व्यक्ति — सफलताको जग गहन अध्ययन नै थियो।
- ओशो — ‘लाओत्सु लाइब्रेरी’मा झन्डै डेढ लाखसम्म दुर्लभ किताब। भन्थे: “जबसम्म महान् विचारकहरूको सोचसँग परिचित हुनुहुन्न, आफ्नै सोच पनि मौलिक हुन सक्दैन।”
- एलन मस्क — बाल्यकालमा दिनको १० घण्टा पढेर ९ वर्षकै उमेरमा ‘इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका’ सिध्याए। रकेट-प्रविधि कसरी सिके भन्दा जवाफ थियो: “मैले किताब पढेँ।”
सतही ज्ञान भएका नेताभन्दा प्रशस्त पढ्ने नेताहरूले नै तथ्यसहित प्रभावकारी भाषण दिन सक्छन्।
स्वास्थ्य र लामो उमेरसँगको तार
पढाइको फाइदा मानसिक विकासमा मात्र सीमित छैन, यसले शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ। किताबका जटिल पात्र, कथाको तानाबाना र विवरण सम्झने प्रयासले दिमागको स्वाभाविक कसरत गराउँछ, जसले एकाग्रता र सिकाइ क्षमता दुवै बढाउँछ। दिमाग अध्ययनमार्फत निरन्तर सक्रिय राख्दा मानसिक क्षमता ढिलो खिइन्छ, र अल्जाइमर तथा डिमेन्सिया जस्ता रोगको जोखिम पनि घट्छ।
घोक्ने र कण्ठ गर्ने पुरानो अभ्यासलाई पछि पारेर जिज्ञासा र गहिरो बुझाइको बाटो लिनु नै पठन संस्कृतिको वास्तविक जित हो।
पढ्ने बानी कसरी फर्काउने ?
धेरैले ‘पढ्ने बानी छुटिसक्यो’ भन्छन्, तर यो फेरि निर्माण गर्न सकिने कुरा हो। सुरुवात सानै राख्नुपर्छ — दिनको १०–१५ पाना वा जम्मा १५ मिनेट पढेरै थाल्न सकिन्छ, किनकि लक्ष्य पानाको संख्या होइन, निरन्तरता हो। पहिलो किताब सक्दा त्यसलाई खुसीको क्षणका रूपमा मनाउनु र पढेका किताब, समय र भावनाको सानो टिपोट राख्नुले पनि आफ्नै पठन-यात्रालाई छर्लंग बनाउँछ।
किताब छनोट पनि उमेर र आवश्यकताअनुसार फरक हुनुपर्छ:
पढ्न-मिल्ने वातावरण बनाउनु पनि उत्तिकै जरुरी छ। घर वा अफिसको कुनै शान्त कुनामा राम्रो उज्यालो र आरामदायी सिटसहित आफ्नै सानो ‘पढ्ने कुना’ बनाउन सकिन्छ। अफिस आउँदा-जाँदा वा ट्राफिकमा अड्किँदा अडियोबुक वा ई-बुक सुनेर पनि त्यो समयलाई सदुपयोग गर्न सकिन्छ। साथी-सहकर्मीसँग महिनैपिच्छे भेटेर छलफल गर्ने किताब क्लब बनाउनु, र आफैं पढेर उदाहरण बन्नु पनि उत्तिकै प्रभावकारी हुन्छ — किनभने बालबालिका र सहकर्मीले हाम्रो व्यवहार हेरेरै सिक्छन्।
व्यस्त वयस्कका लागि दैनिक तालिका
दैनिक बानीमा साना-साना फेरबदलले पनि ठूलो फरक पार्न सक्छ — सामाजिक सञ्जालमा बित्ने समयको केही अंश पढाइका लागि छुट्याउने, सुत्नुअघि मोबाइलको सट्टा किताब समात्ने, र साँझ स्क्रिनको सट्टा परिवारसँग किताब वा जीवनका विषयमा गफ गर्ने बानीले पढाइलाई बोझ होइन, आनन्दको स्रोत बनाउँछ — र त्यही नै यसलाई दिगो बानी बनाउने साँचो हो।
गाउँ-टोलदेखि सिंगो समाजसम्म
“जहाँ मान्छे बस्छन्, त्यहाँ किताब पुगोस्, र जहाँ किताब पुग्छ, त्यहाँ पढ्ने बानी बसोस्।”
पठन संस्कृति व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन, यो सामुदायिक र संस्थागत तहसम्म पुग्नुपर्छ। हरेक घरमा किताब, टोलमा सामुदायिक पढ्ने कुना, विद्यालयमा दैनिक १५–२० मिनेट पढ्ने समय, वडा तहमा ‘रिडिङ हब’, समुदायमा सामूहिक पठन कार्यक्रम, र अन्ततः सबै वडालाई जोड्ने साझा पठन सञ्जाल — यो एउटा तहबाट अर्को तहसम्म फैलिने शृंखला हो।
वडा नेतृत्वले पनि केही ठोस कदम चाल्नुपर्छ — हरेक वडामा कम्तीमा एउटा व्यवस्थित पुस्तकालय बनाउने, स्थानीय संस्था र निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गर्ने, वार्षिक रूपमा “वडा किताब मेला” वा “टोल साहित्य उत्सव” गर्ने, र वार्षिक बजेटमै किताब खरिद, पुस्तकालय सञ्चालन र कार्यक्रमका लागि छुट्टै रकम राख्ने। हरेक टोलबाट दुईदेखि पाँच जना “पठन स्वयंसेवक” तयार गरेर किताब वितरण, पढ्ने समूह सञ्चालन र मासिक तथ्यांक अद्यावधिक गर्ने जिम्मेवारी दिन सकिन्छ, भने जनप्रतिनिधिहरू आफैं सार्वजनिक ठाउँमा किताब पढेर वा सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो पठन अनुभव बाँडेर रोल मोडल बन्न सक्छन्।
लक्ष्य पुस्तकालय बनाउने मात्र होइन, पाठक बनाउने हो; पाठक बनाउने मात्र होइन, पढ्ने संस्कार बसाल्ने हो; र त्यसैबाट ज्ञानमा आधारित समुदाय निर्माण गर्ने हो — “पढ्ने वडा, ज्ञानवान् समाज।”
साझा जिम्मेवारी, साझा भविष्य
पठन संस्कृतिको निर्माण कुनै एक व्यक्ति, परिवार वा संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो सबैको साझा दायित्व हो। व्यक्तिले दैनिक पढाइलाई आफ्नो नियमित तालिकाकै अंग बनाउनुपर्छ, परिवारले घरमै पढ्न-मिल्ने वातावरण र आपसी छलफलको बानी बसाल्नुपर्छ, कार्यस्थलले किताब क्लब र ज्ञान-आदानप्रदानमार्फत सहकर्मीलाई हौस्याउनुपर्छ, र समुदाय-पुस्तकालयले स्थानीय पहुँच र अवसर बढाउनुपर्छ।
हामी जुन समाजको सपना देख्छौं — जहाँ मान्छे सोच्न, प्रश्न गर्न र आफ्नो जीवनलाई गहिरोसँग बुझ्न सक्छन् — त्यो समाज ठूला भवन र फराकिला सडकले मात्र बन्दैन।
त्यो समाज बन्छ, जब हरेक घरको कुनामा एउटा किताब हुन्छ, हरेक बालबालिकाको हातमा एउटा कथा हुन्छ, र हरेक वडामा ज्ञानको साझा घर — अर्थात् पुस्तकालय हुन्छ।