१. परिचय (Introduction)
- भौगोलिक अवस्थिति र स्वरूप: यो वडा ललितपुर महानगरपालिकाको एक विशिष्ट सांस्कृतिक र ऐतिहासिक क्षेत्र हो । दस्तावेजहरू अनुसार यसमा महानगरको दक्षिण-पश्चिम भेगमा अवस्थित ऐतिहासिक एवं परम्परागत नेवार बस्ती खोकेना (Khokana) क्षेत्र र पाटनको मुख्य सहर तथा पूर्वी क्षेत्रसँग जोडिएका आंशिक सहरी एवं ग्रामीण स्वरूपका खण्डहरू समेटिएका छन् ।
- विशेषता: यो वडा काठमाडौँ उपत्यकाभित्रै रहेर पनि आफ्नो मौलिक जीवनशैली, कृषि, र प्राचीन स्वरूपलाई जोगाउन सफल एक विशिष्ट सहरी-ग्रामीण मिश्रित खण्ड हो, जहाँ पूर्वाधारको विकास मध्यम अवस्थामा रहेको छ ।
२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि (Background / Historical)
- प्राचीन इतिहास: यस क्षेत्रको इतिहास मल्लकाल र त्योभन्दा अगाडि लिच्छविकालसम्म जोडिएको मानिन्छ । परम्परागत रूपमा खोकेना खण्डलाई ‘जितापुर’ पनि भनिन्थ्यो । प्राचीनकालमा महामारीबाट बच्नका लागि एक योजनाबद्ध धार्मिक र सांस्कृतिक घेराभित्र यस बस्तीको स्थापना गरिएको जनविश्वास छ ।
- नेवार बस्ती र निर्माणहरू: यो क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा रैथाने नेवार समुदायको बाक्लो बसोबास रहेको क्षेत्र हो । मल्लकाल र शाहकालमा यस क्षेत्रमा विभिन्न मन्दिर, पाटी, पौवा, सत्तल, र ढुङ्गेधारा (हिटी) हरू निर्माण भएका थिए । पहिले यो क्षेत्र मुख्य रूपमा कृषिप्रधान थियो, जहाँ धान, तोरी, तरकारी र मौसमी फलफूल उत्पादन हुन्थ्यो 。
- ऐतिहासिक गौरव: यो नेपालकै पहिलो यस्तो गाउँ/क्षेत्र हो जहाँ वि.सं. १९६८ मा फर्पिङ जलविद्युत केन्द्र स्थापना भएपछि काठमाडौँ सहरसँगै पहिलोपटक बिजुली बत्ती बलेको थियो ।
- पुनर्संरचना: वि.सं. २०७४ मा स्थानीय तह पुनर्संरचना भएपश्चात् यो क्षेत्र ललितपुर महानगरपालिकाको वडा नं. २१ को रूपमा व्यवस्थित भएको हो 。
३. विशिष्ट पहिचान (Special Identity)
- परम्परागत तोरीको तेल र युनेस्को सूची: यस वडाको सबैभन्दा ठुलो पहिचान खोकेनाको परम्परागत तोरीको तेल (Mustard Oil) हो । काठको ठुला ‘कोल’ हरू प्रयोग गरेर परम्परागत विधिबाट निकालिने शुद्ध तोरीको तेल नेपालभर प्रख्यात छ । युनेस्को (UNESCO) ले खोकेनालाई यसको तोरीको तेल उद्योग र मौलिक अमूर्त सम्पदाका कारण विश्व सम्पदा सूचीको सम्भावित सूची (Tentative List) मा समेत सूचीकृत गरेको छ ।
- सांस्कृतिक मौलिकता: यस क्षेत्रमा दसैँ पर्व मनाइँदैन । त्यसको सट्टा यहाँ आफ्नै मौलिक ‘सिकाली जात्रा’ मनाइने हुनाले यो क्षेत्र सांस्कृतिक रूपमा विशिष्ट छ ।
- हस्तकला केन्द्र: वडाको अर्को विशिष्ट पहिचान यहाँको प्राचीन कला र हस्तकला हो । यहाँका बहुसंख्यक मानिसहरू कलाकार, मूर्तिकार, धातुका सामान बनाउने, तामा-पित्तलका भाँडाकुँडाको काममा संलग्न छन् । थापाथली र कुम्भेश्वर क्षेत्रसँगको सामीप्यताका कारण यस वडालाई “लघु हस्तकला केन्द्र” को रूपमा पनि चिनिन्छ ।
४. जनसाङ्ख्यिक स्थिति (Population / Voters / Literacy / Employment)
- जनसङ्ख्या: वडाको कुल जनसङ्ख्या स्रोत अनुसार करिब ४,९२७ देखि अनुमानित १०,०००–१२,००० सम्म रहेको छ, जसमा मुख्य रूपमा रैथाने नेवार समुदाय (महर्जन, डङ्गोल, शाक्य आदि) को बाहुल्यता छ ।
- मतदाता: कुल जनसङ्ख्याको करिब ६५ देखि ७० प्रतिशत हिस्सा (अथवा करिब ६,००० जति) मतदाता सूचीमा आवद्ध छन् ।
- साक्षरता: वडामा साक्षरता दर समग्रमा ७५% देखि ८०% भन्दा माथि रहेको छ । नयाँ पुस्तामा शतप्रतिशत साक्षरता र उच्च शिक्षाको पहुँच छ ।
- रोजगार तथा बेरोजगारी: * यहाँका रैथानेहरूको मुख्य पेसा अझै पनि परम्परागत कृषि (धान, तोरी, तरकारी खेती), हस्तकला, निजी व्यवसाय, र व्यापार हो ।
- युवा पुस्ता सरकारी सेवा, बैंकिङ, शैक्षिक क्षेत्र, सेवा क्षेत्र र वैदेशिक रोजगारीमा संलग्न छन् ।
- सहरको नजिक भएको कारण रोजगारको अवस्था अन्य ग्रामीण वडा भन्दा सुधारिएको भए तापनि, परम्परागत पेसा सङ्कटमा पर्दा, आधुनिक उद्योग र सीप अनुसारको रोजगारी नहुँदा युवाहरूमा अर्ध-बेरोजगारी, मौसमी बेरोजगारी र विदेश पलायनको समस्या पनि देखिन्छ ।
५. सङ्घ-संस्थाहरू (Schools / Hospitals / Cooperatives / Institutions)
- शिक्षा: वडाभित्र प्राथमिक तथा माध्यमिक तहका स्थानीय सरकारी तथा निजी शैक्षिक संस्थाहरू सञ्चालित छन् । प्रमुख विद्यालयहरूमा:
- नमुना उच्च मावि
- श्री बालकुमारी माध्यमिक विद्यालय
- नेपाल बाल उच्च मावि
- जिङ बोर्डिङ स्कुल (निजी)
- स्वास्थ्य: स्थानीय नागरिकलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्न वडा कार्यालयसँग आबद्ध सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्र, वडा स्वास्थ्य क्लिनिक तथा सहरी स्वास्थ्य केन्द्रहरू रहेका छन् । जटिल र विशिष्टीकृत उपचारका लागि पाटन अस्पताल (नजिकै पर्ने), पाटन क्षेत्र वा भैंसेपाटी क्षेत्रका अस्पतालहरूमा जाने गरिन्छ ।
- सहकारी: आर्थिक कारोबार र बचतका लागि यहाँ महिला चेतना समाज, सानो बचत समूह (नेवार समुदायमा आधारित), स्थानीय उपभोक्ता सहकारी तथा कृषि सहकारीहरू सक्रिय छन् । प्रमुख रूपमा योगदान उपभोक्ता सहकारी र ललितपुर बचत तथा ऋण सहकारी संस्था रहेका छन्, जसले तोरी उद्योग, कृषि र स्थानीयलाई वित्तीय सहयोग पुर्याउँछन् ।
- अन्य संस्थाहरू: खोकेना आइटी हब, हस्तकला विकास केन्द्र, विभिन्न गुठीहरू, स्थानीय युवा क्लबहरू र महिला सशक्तिकरण/महिला समूहहरू सामाजिक कार्यमा सक्रिय छन् ।
६. सांस्कृतिक सम्पदा (Cultural Heritages)
यो वडा मूर्त र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदामा अत्यन्त धनी छ:
- प्रमुख मन्दिरहरू: वडाको केन्द्रमा रहेको तीन तल्ले प्यागोडा शैलीको रुद्रायणी मन्दिर यहाँको प्रमुख धार्मिक धरोहर हो । यसका साथै लक्ष्मीनारायण मन्दिर, गणेश मन्दिर, र वैष्णवी मन्दिरहरू पनि रहेका छन् ।
- सिकाली जात्रा: असोज महिनामा दसैँको स्थापनासँगै यहाँको सिकाली चौरमा भव्य रूपमा यो जात्रा मनाइन्छ, जसमा १४ जना देवदेवीहरूको मुखौटो लगाएर परम्परागत नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ ।
- दे पुखु (पोखरी) र बाख्रा समात्ने जात्रा: रुद्रायणी मन्दिर नजिकै रहेको यो ऐतिहासिक पोखरी हो, जहाँ भदौ महिनामा गाईजात्राको भोलिपल्ट परम्परागत “बाख्रा समात्ने जात्रा” (Khokana Goat Festival) हुने गर्दछ 。
- पाटी, पौवा र हिटीहरू: सामुदायिक बैठक र पूजापाठका लागि ऐतिहासिक पाटी-पौवाहरू रहेका छन् । साथै, मध्यकालीन समयमा बनाइएका ढुङ्गे धाराहरू (हिटी) अझै पनि सञ्चालनमा छन् ।
- अन्य जात्रा तथा पर्वहरू: यहाँ गाईजात्रा, इन्द्रजात्रा र नेवारी नखः चखः (सामूहिक भोज) विशेष रूपमा मनाइन्छ 。
७. मुख्य पर्यटकीय आकर्षण र सौन्दर्य (Major Attractions & Beauty)
- सिकाली चौर: हरियाली र शान्त वातावरणले भरिएको यो चौर वनभोज (Picnic), फिल्म सुटिङ र आन्तरिक पर्यटकका लागि प्रमुख गन्तव्य हो ।
- परम्परागत तेल मिल (कोल): खोकेनाका गल्लीहरूमा छिर्दा आउने तोरीको तेलको सुगन्ध र पुराना परम्परागत कोलहरू हेर्न विदेशी पर्यटकहरू समेत यहाँ पुग्छन् ।
- प्राचीन सहरी बनावट र आर्किटेक्चर: ढुङ्गाले छापिएका पुराना सडक/गल्लीहरू, इँट्टाका पुराना घरहरू र थकाली छेँ (परम्परागत घरहरू) ले पुरानाे काठमाडौँ उपत्यकाको झल्को दिन्छन् ।
- प्राकृतिक तथा सामीप्य आकर्षण: हात्तीवन क्षेत्र (सानो जङ्गल जस्तो हरियाली क्षेत्र, जो बिहानी-साँझ हिँड्न उपयुक्त छ) , नजिकै रहेको गोदावरीको दृश्यावलोकन स्थल , पुराना ठुला ताल र पोखरीका अवशेषहरू , र वडाबाट मात्र १५ मिनेटको दूरीमा पुग्न सकिने ऐतिहासिक पाटन दरबार क्षेत्र यहाँका आकर्षण हुन् 。
८. मुख्य समस्याहरू (Major Problems)
- विकास आयोजना र सम्पदा संरक्षण विवाद: काठमाडौँ-तराई द्रुतमार्ग (Fast Track) र बाहिरी चक्रपथ जस्ता ठुला विकास आयोजनाहरू यही क्षेत्र भएर जाने भएकाले यहाँका ऐतिहासिक सम्पदा, सिकाली चौर र उर्वर कृषि भूमि सङ्कटमा परेको भन्दै स्थानीयहरू लामो समयदेखि आन्दोलित र चिन्तित छन् ।
- आधुनिकीकरण र वास्तुकलाको ह्रास: पुराना शैलीका घरहरू भत्किएर कंक्रिटका आधुनिक भवनहरू बन्दा मौलिक वास्तुकला हराउँदै गएको छ भने पुराना मन्दिर र पाटीहरू जीर्ण अवस्थामा पुगेका छन् ।
- परम्परागत उद्योगमा सङ्कट: बजारमा पाइने सस्तो र मिसावटयुक्त तेलका कारण रैथाने प्रविधि र परम्परागत कोलहरू संरक्षण गर्न गाह्रो भइरहेको छ ।
- शहरी पूर्वाधारको अभाव: * खानेपानी अभाव: धेरै पुराना ढुङ्गेधाराहरू सुकेका र नयाँ पाइपलाइन अपर्याप्त हुँदा खानेपानीको समस्या छ ।
- सडक र ढल: सवारी साधनको चाप बढ्दा साँघुरो सडकमा जामको समस्या छ भने ढल निकासको राम्रो व्यवस्था नहुँदा वर्षात्मा पानी जम्ने गर्दछ ।
- खुला स्थान: पार्क र पर्याप्त खुला स्थानहरूको कमी हुँदै गएको छ ।
९. निष्कर्ष (Wrap Up)
ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २१ सम्पदा, हस्तकला सीप, र आधुनिकताको दोबाटोमा उभिएको एक संवेदनशील एवं ऐतिहासिक क्षेत्र हो । यहाँ विद्यमान खानेपानी, सडक, ढल निकास र सम्पदा संरक्षण जस्ता भौतिक पूर्वाधारका समस्याहरूलाई समाधान गर्दै, रैथाने तोरीको तेलको ब्रान्ड, हस्तकला र मौलिक संस्कृतिलाई जोगाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो । स्थानीय समुदायको सक्रियता र वडाको दूरदृष्टि मार्फत ऐतिहासिक पर्यटन र आधुनिक सहरी सेवालाई सँगै अगाडि बढाउन सकेमा यो वडा महानगरकै एक प्रमुख आर्थिक, सांस्कृतिक र नमुना सहरी-ग्रामीण मिश्रित केन्द्र बन्न सक्ने पूर्ण सम्भावना बोकेको छ ।