ललितपुर महानगरपालिका

(Lalitpur Metropolitan City)

परिचय, इतिहास, भूगोल र तथ्याङ्कसहितको प्रतिवेदन

City of Fine Arts | पाटन | यल | मणिगल

१. परिचय तथा पहिचान

ललितपुर महानगरपालिका, पहिले पाटनका नामले चिनिने, नेपालको काठमाडौं र पोखरापछि तेस्रो ठूलो सहर हो र काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण-मध्य भागमा अवस्थित छ। यसलाई आधिकारिक रूपमा ललितपुर महानगरपालिका (Lalitpur Metropolitan City) भनिन्छ र पाटन (संस्कृत), यल (नेवारी), तथा मणिगल नामले पनि चिनिन्छ। यो सहर नेपालको कला, संस्कृति र सभ्यताको केन्द्र मानिन्छ।

२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

धार्मिक, सांस्कृतिक एवम् ऐतिहासिक, मन्दिरै मन्दिरको नगरीको रुपमा परिचित नेपालको सवैभन्दा पुरानो र काठमाण्डौं उपत्यकाको प्राचीन तथा महत्वपूर्ण ३ नगरहरु मध्ये एक नगर हो। अनुपम कलानगरीको रुपमा सुपरिचित यो नगर सफाई तथा अन्य कार्यहरु गर्न वि.सं. १९७५ पौष २ गते जारी भएको “पाटन सवाल” बाट “छेमडोल अड्डा” को नामबाट सञ्चालन भई वि.सं. २००९ सालमा ललितपुर नगरपालिका, वि.सं. २०१८ सालमा ललितपुर नगर पञ्चायत, वि.सं. २०४७ सालमा पुनः ललितपुर नगरपालिका र वि.सं. २०५२ सालमा ललितपुर उप-महानगरपालिकाको रुपमा रही नगरवासीहरुको सेवा र विकास निर्माणमा सदैव समर्पित रहदै आएकोमा २०७३ साल चैत्र १० गतेदेखि महानगरपालिकाको रुपमा आफ्ना सेवाहरु विस्तार गरी कार्य सम्पादन गर्दै आएको छ।
यस शहरलाई प्राचीन कालदेखि हालसम्म समय अनुसार यल, युपग्राम, ललितपत्तन, ललितापुरी, मानिङ्गल, पाटन आदि विभिन्न नामले चिनिदै आएको छ। साहित्यिक श्रोत र जनश्रुति अनुसार ललितपुर शहर किराँतकालमा नै स्थापना भैसकेको थियो र यसका पहिलो किराँती राजा यलम्वर थिए। त्यसैले होला ललितपुरको अर्को नाम “यल” राखिएको हो भन्ने भनाई पाइन्छ।
लगभग २५० ईसापूर्व मौर्य सम्राट अशोकले आफ्नी छोरी चारुमतीसहित काठमाडौं उपत्यकाको भ्रमण गरी ललितपुरका चार दिशामा र एउटा मध्यभागमा गरी पाँच अशोक स्तूप निर्माण गरेका थिए। हालसम्म पनि ललितपुर चारदिशामा चारवटा प्राचीन स्तूपहरु रहेका छन्, जुन अशोक स्तूपको नामले प्रख्यात छन्।
लिच्छविकालमा यो क्षेत्र युपग्राम नामले परिचित रहेको पाइन्छ। यहाँ रहेका २४ वटाभन्दा बढी लिच्छविकालीन शिलालेख, मूर्ति, ढुङ्गेधारा, जलद्रोणी आदि प्रशस्तै मात्रामा पाइएकोले लिच्छविकालमा नै ललितपुर पूर्ण रुपमा विकास भैसकेको थियो भन्ने बुझिन्छ। यही लिच्छविकालको युपग्राम नै पछि गएर पाटन तथा ललितपुर भन्न थालियो, र मल्लकालमा यो छुट्टै राज्यको रुपमा रहेको थियो।
सन् १७६८ मा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको क्रममा ललितपुरलाई आफ्नो अधीनमा लिए। काठमाडौं र भक्तपुरभन्दा भिन्न, पाटनको विजय शान्तिपूर्ण रहेको बताइन्छ। मध्यकालमा बौद्ध धर्म र संस्कृतिको केन्द्रको रुपमा विकास हुनुको साथै कला र संस्कृतिको दृष्टिबाट महत्वपूर्ण केन्द्रको रुपमा रहेकोले आज यस नगरलाई “City of Fine Arts” को नामले चिनिन सफल भएको हो।

३. भौगोलिक अवस्थिति

ललितपुर काठमाडौं उपत्यकाको बागमती नदीको दक्षिण किनारमा अवस्थित छ, जसले उत्तर र पश्चिमतर्फ काठमाडौं सहरसँग सीमा गर्दछ। पूर्वमा कर्मनासा खोला र दक्षिणमा नक्खु खोलाले सीमाको काम गर्दछ। यो सहर नगदहा भनिने पुरानो सुकेको तालको मध्यभागमा जमेको माटो र ग्राभेलको पातलो तहमाथि विकसित भएको छ।

४. प्रशासनिक संरचना

सन् २०१७ मा ललितपुरलाई आधिकारिक रूपमा महानगरपालिका घोषणा गरिएको छ र हाल यसमा २९ वडाहरू छन्। ललितपुर जिल्लामा जम्मा ६ स्थानीय तह छन् — १ महानगरपालिका (ललितपुर), २ नगरपालिका (गोदावरी, महालक्ष्मी) र ३ गाउँपालिकाहरू।

संगठनात्मक स्वरुप

५. जनसांख्यिक तथ्यहरू

२०७८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार ललितपुर महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या २,९४,०९८ छ, जसमध्ये १,४६,७३० पुरुष (४९.९%) र १,४७,३६८ महिला (५०.१%) छन्। साक्षरता दर ८९.९९% छ र जनसंख्या घनत्व प्रतिवर्ग किमि ८,१४२ व्यक्ति रहेको छ। घरधुरीको संख्याको हिसाबले ललितपुर महानगरपालिकामा जम्मा ७७,१५९ घरधुरी रहेका छन्।
भाषाका हिसाबले नेपाली सबैभन्दा बढी बोलिने मातृभाषा (४३.५१%) हो भने नेवारी दोस्रो धेरै बोलिने मातृभाषा (३८.२५%) हो। यस क्षेत्रमा ६६ वटा विभिन्न मातृभाषाहरू बोलिन्छन्। जातजातिका हिसाबले नेवार सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको समूह हो, जसले कुल जनसंख्याको ३३.२४% ओगटेको छ; जिल्लाभर जम्मा ११५ वटा जातीय समूहहरू पहिचान गरिएका छन्।

समग्र लिङ्ग अनुपात

वडागत जनसंख्या वितरण

वडागत लिङ्ग अनुसार जनसंख्या

घरधुरी संख्या (सर्वाधिक १० वडा)

वडागत विस्तृत तथ्याङ्क तालिका

कूल जनसङ्ख्याः २,९४,०९८ | महिलाः १,४७,३६८ | पुरुषः १,४६,७३० | घरधुरीः ७७,१५९

६. विश्व सम्पदा स्थल — पाटन दरवार क्षेत्र

युनेस्कोले विश्व सम्पदास्थल घोषित गरेका काठमाडौं उपत्यकाका ७ स्मारक क्षेत्र मध्ये एक “पाटन दरवार क्षेत्र” यसै महानगरभित्र रहेको छ। यो क्षेत्र २५ अप्रिल २०१५ को भूकम्पमा गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको थियो। यस वरपरका क्षेत्रमा रहेका प्रमुख सम्पदाहरु निम्नानुसार छन्:

सुन्दरीचोक — यस चोक भित्र कलात्मक तुसाहिटी रहेको छ।
मूलचोक — पाटन दरवार क्षेत्रमा रहेका ३ प्रमुख चोकहरु मध्ये सबैभन्दा ठूलो चोक हो।
मणिकेशव नारायण चोक — मल्लकालीन पाटन दरबारका तीन मुख्य चोकहरुमध्ये सबैभन्दा उत्तरतर्फ रहेको र सबैभन्दा पुरानो मानिने चोक। राजा योगनरेन्द्र मल्लले यस चोकको बिचमा मणिकेशव नारायणको मन्दिर स्थापना गरेका थिए।
कृष्ण मन्दिर — १७औं शताब्दीमा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले शिखर शैलीमा ढुङ्गाबाट बनाएका, नेपालमा २१ गजुर भएको एक मात्र मन्दिर।
तलेजु मन्दिर — राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले सन् १६४० मा बनाउन लगाएका र सन् १६६७ मा राजा श्रीनिवास मल्लले पुनर्निर्माण गराएका मन्दिर।
पाटन संग्रहालय — स्वर्गीय राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहद्वारा सन् १९९७ मा उद्घाटन गरिएको, नेपालको परम्परागत पवित्र कलालाई प्रदर्शन गर्ने संग्रहालय।

७. ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थल

कुम्भेश्वर महादेव मन्दिर — ललितपुरको एक मात्र पाँचतल्ले शिव मन्दिर, वि.सं. १३९२ मा राजा जयस्थिति मल्लको पालामा निर्माण। जनैपूर्णिमाका दिन ठूलो मेला लाग्दछ।
हिरण्यवर्ण महाविहार (स्वर्णमन्दिर) — तीन तल्ले प्यागोडा शैलीको शाक्यमुनी बुद्धको मन्दिर, १२औं शताब्दीमा राजा भास्करदेव मल्लद्वारा निर्मित।
महाबौद्ध — वि.सं. १५८५ मा निर्मित शिखर शैलीको “हजार बुद्धको मन्दिर”, उत्कृष्ट टेराकोटा कालिगडीका लागि प्रसिद्ध।
च्यासल स्थित ज्यापु समाज संग्रहालय — वडा नं. ९ मा अवस्थित, ज्यापु समुदायको दैनिक जनजीवन र जात्रा-पर्वसँग सम्बद्ध सामग्रीहरूको संग्रह।
सदर चिडियाखाना — जावलाखेल स्थित नेपालको एकमात्र चिडियाखाना यसै महानगरभित्र पर्दछ।

प्रमुख सम्पदास्थलहरूको सूची

प्रमुख ढुङ्गेधाराहरु	प्रमुख बौद्ध विहारहरु	प्रमुख मठमन्दिरहरु (भाग २)
सुन्धारा हिटी	हिरण्यवर्ण महाबिहार	श्री रातो मच्छिन्द्र नाथ (तःवहाल)
आल्को हिटी	रुद्रवर्ण महाविहार	श्री मिननाथ मन्दिर
कोन्टि हिटी	रत्नाकर महाबिहार	पूर्णचण्डी (सिद्धिलक्ष्मी) मन्दिर
च्यासः हिटी	यशोधरा महाबिहार	महाबौद्ध
टंग हिटी	जेष्ठवर्ण महाबिहार	हरिसिद्धि भवानी मन्दिर
पुच्व हिटी	धर्मकीर्ति महाबिहार	कार्यविनायक मन्दिर
जावलाखेल हिटी	दत्तनाम महाबिहार	रुद्रायणी मन्दिर
लगनखेल हिटी	गूणलक्ष्मी महाबिहार	ह्याग्रीब भैरव मन्दिर
गुईटल हिटी	चक्रवर्ण महाबिहार	रातो मच्छिन्द्रनाथ मन्दिर (बुंगमती)
मंग हिटी	बज्राकिर्ति महाबिहार	विश्वनाथ मन्दिर
मण्डप हिटी	रुद्रदेव महाबिहार	चारनारायण मन्दिर
नारीचा हिटी	वैष्यवर्ण महाबिहार	हरिशंकर मन्दिर
थपा हिटी	मयुरवर्ण महाबिहार	सिद्धिविनायक
सिन्चा हिटी	जय मनोहर महाबिहार	धुम्र विनायक
नुःग हिटी	श्री बच्छ महाबिहार	बालकुमारी, भञ्ज्याङ्ग
त्यागः हिटी	बलाधार महाबिहार	सप्तऋषी
नारा हिटी	अक्षयश्वर महाबिहार	हरिहर
नट्वा हिटी	रक्षेश्वर महाबिहार	आदिनाथ स्नान मण्डल
च्यावा हिटी	लोकाकिर्ति महाबिहार	शिव मन्दिर
फुचो हिटी	नापीचन्द्र महाबिहार	तछला देवि
कोन्टिपुखु हिटी	गोपीचन्द्र महाबिहार	बत्सला देवि
वासा हिटी	ललितचन्द्र महाबिहार	अष्ट भुजा देवि
दथु हिटी	सप्तपुर महाबिहार	बुद्ध मन्दिर, थाना गाँऊ
व्याचा हिटी	पध्मोच्च महाबिहार	सत्य नारायण मन्दिर
अमृत हिटी	राजश्री महाबिहार	शंख नारायण मन्दिर
ईकुहिटी	मणिमण्डप महाबिहार	सुर्यबिनायक, बाफल
हिकु हिटी	चन्द्रसूर्य महाबिहार	लोकेश्वर, धालछेँ
कुसुन्ती हिटी	जयश्री महाबिहार	इच्छावर्नेश्वर महोदव (गंचा महादेव)
वालिमा हिटी	गुस्तल महाबिहार	नाथेश्वर महादेव, तेता
कनिवा हिटी	लोक किर्ति महाबिहार	पुखुसि महादेव, त्यागल
सुब्बा हिटी	थवीर पात्र महाबिहार	दश अवतार, मुननी
	कामुकनाम महाबिहार	शंखमूल मसान दीप
	इति राज महाबिहार	चाकुपाट खटल गणेश मन्दिर
		तापाहिटी गणेश मन्दिर
		सैंठु गणेश मन्दिर
		कान देवता मन्दिर

८. कला, हस्तकला तथा सांस्कृतिक पहिचान

ललितपुर महानगरपालिकालाई विश्व कला परिषद् (World Art Council) ले सन् २०१८ (कार्तिक २८, २०७५ बि.सं.) मा आफ्नो ३५औं विश्व कांग्रेसमा आधिकारिक रूपमा “विश्व कला सहर” घोषणा गर्‍यो। नेपालले यसको निम्ति सन् २०१४ मा हस्तशिल्प महासंघको नेतृत्वमा आवेदन दिएको थियो।
ललितपुर महानगरपालिकाले कला र सांस्कृतिक कार्यक्रमका लागि वार्षिक एक करोड रुपैयाँ बजेट छुट्याउँछ र हस्तशिल्प बिक्रीका लागि “कोसेली घर” जस्ता स्थानहरू स्थापित गरिएका छन्। ललितपुर परम्परागत माटोको भाँडा, काठ कुँदाइ र धातु कलाका लागि प्रसिद्ध छ। यहाँका परम्परागत हस्तशिल्प तालिम केन्द्रहरूमा पौभा कला, माटो मूर्ति, ढाँचा बुनाइ र डिजिटल डिजाइनको प्रशिक्षण दिइन्छ।

९. प्रमुख चाडपर्व

ललितपुरलाई चाडपर्व र उत्सवको सहर भनिन्छ। मे महिनामा पाटनमा बुंगद्यः जात्रा (रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा) मनाइन्छ, जुन पाटनको सबैभन्दा लामो र महत्त्वपूर्ण धार्मिक उत्सव हो। यस महिनाभरि चल्ने उत्सवमा रातो मच्छिन्द्रनाथको मूर्ति अग्लो रथमा राखी सहरका गल्लीगल्ली घुमाइन्छ।

१०. शिक्षा

उपलब्ध पछिल्लो रिपोर्ट अनुसार ललितपुरमा जम्मा २८७ विद्यालयहरू छन्, जसमध्ये २२५ निजी र ५१ सामुदायिक छन्। यसमध्ये १६७ प्रि-स्कूल, २०१ आधारभूत र १७१ माध्यमिक विद्यालय छन् भने ६१ वटामा +२ कार्यक्रम सञ्चालित छ।
नेपाल राष्ट्रिय पुस्तकालय (सन् १९५७ मा स्थापित, हाल हरिहरभवनमा) र मदन पुरस्कार पुस्तकालय (पाटन ढोकानेर) जस्ता महत्त्वपूर्ण पुस्तकालयहरू पनि यहाँ छन्। मदन पुरस्कार र जगदम्बाश्री पुरस्कार यहीँबाट प्रदान गरिन्छ।

११. अर्थतन्त्र तथा बजेट

ललितपुरको अर्थव्यवस्था मुख्यतः परम्परागत हस्तशिल्प र साना व्यवसायहरूमा आधारित छ। ललितपुर महानगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०२५/२६ का लागि रू. ७.४७ अर्बको बजेट पेस गरेको छ, जसमध्ये रू. २.९६ अर्ब चालू खर्च र रू. ४.५० अर्ब पूँजीगत परियोजनाहरूका लागि छुट्याइएको छ। आन्तरिक राजस्वबाट रू. ३.७१ अर्ब उठाउने लक्ष्य राखिएको छ।

बजेटमा सुशासन, सम्पदा तथा सांस्कृतिक संरक्षण, दिगो पूर्वाधार, वातावरण संरक्षण, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वच्छ खानेपानी, सामाजिक विकास, सार्वजनिक स्वास्थ्य र युवा रोजगारलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

१२. खेलकुद

ललितपुरमा थ्री स्टार क्लब (१९७४, फुटबल), फ्रेन्ड्स क्लब (१९७२, फुटबल), जवलाखेल युथ क्लब, च्यासल युथ क्लब (१९८१) र ललितपुर प्याट्रियट्स (क्रिकेट, २०१७, एभरेस्ट प्रिमियर लिग) जस्ता प्रमुख खेलकुद क्लबहरू छन्। नेपाल स्क्वाश राकेट्स संघ, अखिल नेपाल फुटबल संघ (ANFA), अन्तर्राष्ट्रिय तरणताल र राष्ट्रिय खेलकुद केन्द्र पनि यही सहरमा अवस्थित छन्।

१३. संक्षेप तालिका

ललितपुर महानगरपालिका नेपालको प्राचीन सभ्यता, जीवन्त संस्कृति, विश्वस्तरीय सम्पदा र आधुनिक सुशासनको अद्वितीय संगमस्थल हो — जहाँ मध्ययुगीन मन्दिर, दक्ष कारीगर र रंगीन उत्सवहरू आजको आधुनिक शहरी जीवनसँग सुन्दर रूपमा मिलेर चल्छन्।