ललितपुर वडा नम्बर २३ को विवरण

वडा नं. २३ कार्यालय

धापाखेल, ललितपुर

वडा प्रोफाइल

नागगदह — नाग राजाको पवित्र सरोवर भएको वडा

१. परिचय

ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २३ को वडा कार्यालय धापाखेलमा अवस्थित छ। यो वडा महानगरपालिकाको दक्षिणी भागमा पर्दछ र यसको पूर्वमा वडा नं. २८, पश्चिममा वडा नं. १५ र वडा नं. २६, उत्तरमा वडा नं. १५ र दक्षिणमा वडा नं. २४ रहेको छ। यस वडाको क्षेत्रफल १.४६९६ वर्ग कि.मि. रहेको छ।

धापाखेल शहरी विस्तार भइरहेको तर अझै पनि आफ्नो परम्परागत कृषि तथा सांस्कृतिक पहिचान नगुमाएको वडा हो। बहुजातीय बसोबास भएको यस वडामा नेवार, क्षेत्री, ब्राह्मण लगायत अन्य विभिन्न जातजातिको सहअस्तित्व रहेको छ, जसले यसलाई सामाजिक विविधता र सद्भावको प्रतीक बनाएको छ।

२. पृष्ठभूमि / ऐतिहासिक विवरण

वर्तमान वडा नं. २३ साविकको धापाखेल गाउँ विकास समिति (गाविस)का वडा नं. १ र २ गाभिएर बनेको हो। वि.सं. २०७१ मंसिर २८ गते साविक धापाखेल, सुनाकोठी र हरिसिद्धी गाविसहरू ललितपुर उपमहानगरपालिकामा गाभिएर यसको क्षेत्र विस्तार भएको थियो, जसअन्तर्गत धापाखेल हाल वडा नं. २३ को रुपमा रहेको छ।

परापूर्वकालदेखि नै कृषिप्रधान बस्तीको रुपमा रहेको धापाखेल क्षेत्र नागदह जस्तो पवित्र सरोवरको उपस्थितिका कारण धार्मिक तथा सांस्कृतिक हिसाबले पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। समयक्रमसँगै काठमाडौं उपत्यकाको शहरीकरणको लहरले यस वडालाई पनि छोएको छ र विगत डेढ दशकमा यहाँ शैक्षिक संस्था, आवासीय आयोजना तथा अन्य पूर्वाधारहरूको व्यापक विस्तार भएको छ।

३. विशेष पहिचान

- नागदह (नागपोखरी) — नागराज वासुकिको बासस्थान मानिने पवित्र सरोवर, जसले यस वडालाई ललितपुरकै एक विशिष्ट धार्मिक तथा पर्यटकीय पहिचान दिएको छ।

- शैक्षिक हबका रुपमा उदाउँदो क्षेत्र — कान्तिपुर इन्जिनियरिङ कलेज लगायतका शैक्षिक संस्थाहरूको उपस्थितिले धापाखेललाई एक शैक्षिक गन्तव्यको रुपमा चिनाएको छ।

- प्रकृति र सहरको संगम — फुल्चोकी डाँडाको फेदीमा अवस्थित यस वडाले हरियाली, कृषि जमिन र आधुनिक शहरीकरणको संतुलित मिश्रण प्रस्तुत गर्दछ।

- परम्परागत कृषि क्षेत्र र आधुनिक आवासीय क्षेत्रको संक्रमणशील स्वरूप।

- शान्त आवासीय क्षेत्र — काठमाडौं उपत्यकाको भीडभाडबाट टाढा रहेर पनि सतदोबाटो हुँदै सहरसँग सहज पहुँच भएको शान्त बसोबासको रुपमा परिचित।

४. जनसंख्या, मतदाता, साक्षरता, कर्मचारी र बेरोजगार

मतदाता

प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन २०८२ का लागि प्रकाशित मतदान केन्द्र विवरण अनुसार वडा नं. २३ मा ३,४२९ मतदाता रहेका थिए। सबै मतदाता श्री कृष्ण माध्यमिक विद्यालय, धापाखेलका चार मतदान केन्द्रमा विभाजित गरिएको देखिन्छ।

साक्षरता

वडा नं. २३ को छुट्टै र नयाँ साक्षरता प्रतिशत उपलब्ध स्रोतमा स्पष्ट रूपमा प्रकाशित भएको भेटिँदैन। साविक धापाखेल गाविसको २०६८ जनगणना विवरणमा ५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसंख्याको साक्षरता दर ८५.११ प्रतिशत उल्लेख छ (पुरुष साक्षरता ९२.९८% र महिला साक्षरता ७७.०३%)। यो तथ्याङ्क साविक सम्पूर्ण धापाखेल गाविसको भएकाले वडा नं. २३ को प्रत्यक्ष वर्तमान साक्षरता दरका रूपमा लिनु उपयुक्त हुँदैन।

कर्मचारी तथा बेरोजगारी

वडा नं. २३ को कर्मचारी संख्या र बेरोजगार जनसंख्याको छुट्टै अद्यावधिक आधिकारिक विवरण उपलब्ध छैन। तर वडा क्षेत्रमा शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, सेवा, निर्माण, कृषि, साना व्यवसाय तथा संस्थागत क्षेत्रमा रोजगारीका अवसरहरू रहेको देखिन्छ। परम्परागत कृषि पेशाबाट सेवा, व्यापार तथा आवास-सम्बन्धी आर्थिक गतिविधितर्फ क्रमिक परिवर्तन भइरहेको छ, र युवा जनशक्तिको उल्लेख्य हिस्सा वैदेशिक रोजगारी वा काठमाडौं उपत्यकाभित्रकै अन्य क्षेत्रमा काम गर्न जाने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ।

५. विद्यालय, अस्पताल, सहकारी र अन्य संस्थाहरू

शैक्षिक संस्थाहरू

वडा कार्यालयको अभिलेख अनुसार यस वडामा २ वटा सामुदायिक विद्यालय र ५ वटा संस्थागत (निजी) विद्यालय सञ्चालनमा छन्:

- सामुदायिक विद्यालयहरू: पद्मप्रकाश मा.वि., श्रीकृष्ण मा.वि.

- संस्थागत विद्यालयहरू: जुगल मा.वि., आई.जे. पायोनियर मा.वि., जेम्स स्कुल

- उच्च शिक्षा: कान्तिपुर इन्जिनियरिङ कलेज, काठमाडौं युनिभर्सिटी कलेज अफ आर्ट

- यसबाहेक Regent Residential School, Happy Home Kindergarten र विभिन्न Montessori तथा निजी विद्यालयहरू पनि यस क्षेत्रमा सञ्चालित छन्।

स्वास्थ्य संस्थाहरू

- सुमेरु अस्पताल — धापाखेलमा अवस्थित प्रमुख निजी अस्पताल, जसले २४ घण्टा आकस्मिक सेवा सहित वडावासी लगायत वरपरका क्षेत्रलाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दछ।

- वडास्तरीय स्वास्थ्य चौकी/स्वास्थ्य इकाई — आधारभूत स्वास्थ्य सेवाका लागि स्थानीय स्तरमा सञ्चालित संस्था।

सहकारी, गैरसरकारी तथा अन्य संस्थाहरू

- United Multipurpose Cooperative Ltd. को धापाखेल शाखा र Sumeru Saving & Credit Cooperative लगायतका बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाहरू।

- टेवा (TEWA) — वडा कार्यालयको अभिलेखमा उल्लेखित गैरसरकारी/सामाजिक संस्था।

- LUMANTI Support Group for Shelter — आवास, पुनर्निर्माण तथा समुदाय विकासका क्षेत्रमा कार्यरत गैरनाफामूलक संस्था।

- सामुदायिक भवन, टोल विकास संस्था तथा युवा क्लबहरू — सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालनका लागि सक्रिय।

- आवासीय आयोजना (Civil Homes जस्ता) — धापाखेल क्षेत्रमा विकसित भइरहेका व्यवस्थित आवासीय गुठी/परियोजनाहरू।

६. सांस्कृतिक सम्पदा

वडा नं. २३ को सांस्कृतिक पहिचानमा धार्मिक स्थल, जलसम्पदा, जात्रा तथा स्थानीय परम्पराहरू महत्वपूर्ण छन्। वडा कार्यालयको अभिलेखमा सिद्धिगणेश मन्दिर, देवस्थल मन्दिर, श्रीकृष्ण मन्दिर, शिव मन्दिर र एक ठूलो पँधेरो रहेको उल्लेख छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको हात्तीवन र किराँतेश्वर मन्दिर पनि यसै वडामा अवस्थित छन्।

नागदह (नागपोखरी)

वडा नं. २३ को सबैभन्दा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा धार्मिक सम्पदा नागदह हो, जुन सुब्बा टोलमा अवस्थित छ। यसलाई नागराज वासुकिको बासस्थान मानिन्छ र यो काठमाडौं उपत्यका निर्माणकालसँगै बनेको ताल हो भन्ने जनविश्वास रहेको छ। यहाँ हरेक वर्ष श्रावण महिनामा नागपञ्चमीका दिन ठूलो संख्यामा भक्तजनहरू आई नागदेवताको पूजा-अर्चना गर्ने गर्छन्। जनश्रुति अनुसार पुरातन कालमा भगवान शिव नागदहमा बास बस्नुहुन्थ्यो; यसबाट चिन्तित देवी वज्रवाराहीले सुँगुरको रुप धारण गरी शिवलाई त्यहाँबाट हटाउने प्रयास गरेको कथा प्रचलित छ। सरोवर छेउमा रहेको गौखुरेश्वर मन्दिर पनि यस क्षेत्रको धार्मिक महत्वलाई थप्दछ।

अखीदह र दक्षिणकाली देवस्थल

नागदह नजिकै रहेको अखीदह पनि महत्वपूर्ण जलसम्पदा हो, जसको प्राकृतिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व रहेको छ। वडाको दक्षिणी क्षेत्रमा रहेको दक्षिणकाली देवस्थलमा परम्परागत प्यागोडा शैलीको मन्दिर परिसर रहेको छ।

यसबाहेक वडाभित्र रहेका परम्परागत नेवार टोल, स्थानीय देवी-देवताका साना मन्दिर, गुठी संस्कार र वार्षिक जात्रा-पर्वहरूले पनि यस वडाको सांस्कृतिक जीवन्तता कायम राखेका छन्।

७. प्रमुख आकर्षणस्थल र सुन्दरता

- नागदह ताल — झण्डै ५ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको प्राकृतिक सरोवर, आर्द्रभूमि पन्छी हेराइ, डुंगा सयर र सूर्योदय-सूर्यास्तको मनमोहक दृश्यका लागि प्रख्यात। यहाँबाट फुल्चोकी, शान्तानेश्वर लगायतका डाँडाहरूको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।

- अखीदह — नागदहसँग जोडिएको महत्वपूर्ण जलसम्पदा, जसको संरक्षणको विशेष आवश्यकता छ। हात्तीवन क्षेत्र — प्राकृतिक हरियाली, रमणीय वातावरण र शान्त वातावरणका लागि परिचित प्रमुख प्राकृतिक सौन्दर्य।

- धापाखेलको पुरानो बस्ती — परम्परागत बस्ती संरचना, स्थानीय घर, मन्दिर तथा सामुदायिक जीवनशैली सांस्कृतिक पर्यटनका दृष्टिले महत्वपूर्ण।

- सरोवर वरपरका रेस्टुरेन्ट तथा विश्राम स्थलहरू — स्थानीय न्यूवारी परिकार (बारा, चटामरी) सहित पिकनिक तथा आरामका लागि उपयुक्त स्थानहरू।

- खुला कृषि तथा हरियाली क्षेत्र — शहरीकरण तीव्र भए पनि दक्षिणी तथा तल्लो भूभागमा कृषि तथा खुला क्षेत्र अझै रहेका छन्।

- जल तथा नदी क्षेत्र — कोड्कु-कर्मनासा, महादेव खोला तथा गंगटे खोलालगायतका जलप्रणालीले क्षेत्रको प्राकृतिक स्वरूपमा योगदान पुर्‍याएका छन्।

- खेलकुद पूर्वाधार — स्थानीय युवा तथा बासिन्दाहरूका लागि वडाभित्र ब्याडमिन्टन कोर्ट लगायतका पूर्वाधारहरू रहेका छन्।

- फुल्चोकी डाँडाको नजिकको पहुँच — प्रकृतिप्रेमी तथा हाइकिङ रुचि राख्नेहरूका लागि नजिकैको गन्तव्य।

८. प्रमुख समस्याहरू

- अव्यवस्थित शहरीकरण — योजनाबद्ध बस्ती विकासको अभावमा जथाभावी घर निर्माण र जग्गा प्लटिङ बढ्दै गएको छ।

- सडक तथा ढल निकास समस्या — वडाका धेरै टोलमा साँघुरो, कच्ची र खण्डित सडक अवस्था रहेको छ भने ढल निकास प्रणाली पर्याप्त विकसित छैन।

- खानेपानी आपूर्तिको अपर्याप्तता — बढ्दो जनसंख्याको तुलनामा खानेपानीको पर्याप्त तथा नियमित आपूर्ति चुनौतीपूर्ण रहेको छ; यो स्थानीय जनताको प्रमुख गुनासोका रूपमा पनि देखिएको छ।

- जलसम्पदा संरक्षण चुनौती — वरपरको बढ्दो बसोबास, फोहोरमैला र अतिक्रमणका कारण नागदह, अखीदह लगायतका तालहरूको पानीको गुणस्तर र पारिस्थितिकी प्रणालीमा चाप परिरहेको छ।

- फोहोरमैला व्यवस्थापन — व्यवस्थित फोहोरमैला सङ्कलन तथा प्रशोधन प्रणालीको कमी।

- यातायात चाप — सतदोबाटोमार्फत हुने मुख्य पहुँच मार्गमा दैनिक यातायात चाप बढ्दै गएको छ।

- कृषि भूमिको संकुचन — आवासीय विस्तारका कारण परम्परागत खेतीयोग्य जमिन क्रमशः घट्दै गएको छ।

- सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण — परम्परागत बस्ती, स्थानीय मन्दिर, जात्रा र गुठीमाथि बढ्दो शहरीकरणको प्रभाव पर्न सक्ने भएकाले संरक्षण र विकासबीच सन्तुलन आवश्यक छ।

९. निष्कर्ष

ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २३ (धापाखेल) परम्परागत कृषि संस्कृति, धार्मिक आस्थाको केन्द्र नागदह, र आधुनिक शैक्षिक-आवासीय विकासको एउटा उदाहरणीय संगमस्थल हो। करिब ७,००२ जनसंख्या भएको यस वडाले विगत डेढ दशकमा द्रुत शहरीकरण भोगेको भए तापनि आफ्नो सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक पहिचान अझै जोगाई राखेको छ।

नागदह, अखीदह, दक्षिणकाली देवस्थल, स्थानीय जात्रा तथा परम्परागत सामाजिक संरचनाले यसको सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरेका छन्। अर्कोतर्फ विद्यालय, अस्पताल, सहकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूको उपस्थितिले सामाजिक तथा आर्थिक विकासका आधारहरू निर्माण गरिरहेका छन्।

तर खानेपानी, अव्यवस्थित शहरीकरण, सडक तथा यातायात, फोहोरमैला र जलसम्पदा संरक्षण जस्ता विषय तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्ने प्रमुख चुनौती हुन्। आगामी दिनमा योजनाबद्ध पूर्वाधार विकास, नागदह तालको दिगो संरक्षण, र सन्तुलित शहरी व्यवस्थापनमार्फत यस वडालाई ललितपुरकै एक नमूना वडाको रुपमा विकास गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना रहेको छ।

मुख्य स्रोत तथा आधार

- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २३ कार्यालय, धापाखेलद्वारा उपलब्ध गराइएको आधिकारिक विवरण

- LALITPUR.pdf तथा त्यसबाट तयार गरिएको स्रोत-आधारित डेटा संकलन

- २०८२ को निर्वाचनसम्बन्धी वडा नं. २३ मतदाता/मतदान केन्द्र विवरण

- २०६८ राष्ट्रिय जनगणना (साविक धापाखेल गाविस)

- धापाखेलको सामाजिक, भौगोलिक तथा शहरी विकाससम्बन्धी अध्ययन तथा ललितपुर महानगरपालिकाको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा सम्बन्धी सामग्री

नोट: वडा-स्तरको छुट्टै साक्षरता, कर्मचारी तथा बेरोजगारी सम्बन्धी आधिकारिक तथ्याङ्क सार्वजनिक रूपमा सीमित उपलब्ध भएकाले सोसम्बन्धी विवरण उपलब्ध स्रोतको आधारमा मात्र प्रस्तुत गरिएको छ।