(कानिबहाल, चलाछेँ/ढलाछे टोल, उकुबहाल, टगोचिबहाः क्षेत्र)
वडा कार्यालय, ६ नं. वडा, कानिबहाल (कानिबहाः हिटी नजिक), ललितपुर, बागमती प्रदेश
१. परिचय
वडा नं. ६ ललितपुरको पुरानो सहरी केन्द्रभित्रको ऐतिहासिक वडा हो। ललितपुर महानगरपालिकाले यसलाई सम्पदाले भरिएको वडा र मूर्तिकला, धातुकला, काष्ठकला र हस्तकलाको ऐतिहासिक गढका रूपमा चिनाएको छ। वडा कार्यालय कानिबहाः हिटी र टगोचिबहाः नजिक छ, र पाटन दरबार क्षेत्रभन्दा करिब ७१० मिटर दक्षिणमा पर्छ।
वडाको क्षेत्रफल सानो छ तर बस्ती अत्यन्त घना छ। यहाँ नेवार समुदायको परम्परागत बहाः-बही (बिहार) केन्द्रित बसोबास छ। यो वडा बाटो र चोकमा आधारित आधुनिक व्यावसायिक वडा होइन। यसको पहिचान बहाः, हिटी, मन्दिर र हस्तशिल्प कार्यशालामा आधारित छ।
२. भौगोलिक अवस्था तथा सिमाना
सिमानाको विवरण वडा कार्यालयको वेबसाइट (ward06.lalitpurmun.gov.np) वा वडा प्रोफाइल PDF (ward 6.pdf) बाट।
३. जनसंख्या तथा घरधुरी विवरण
(क) महानगरपालिकाको वेबसाइट अनुसार (२०७८ को जनगणना)
(ख) राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार (साविक ललितपुर उपमहानगरपालिका वडा नं. ६)
विश्लेषण: २०६८ देखि २०७८ बीच यस वडाको जनसंख्या ६,७८० बाट ५,२७० र घरधुरी १,५६३ बाट १,२९७ मा घटेको देखिन्छ। पुरानो शहरी केन्द्रबाट बासिन्दा छिमेकी वडा वा शहर बाहिर बसाइँ सरेको, र पुराना घर व्यावसायिक प्रयोगमा गएको कारण यस्तो हुन सक्छ। यो अनुमान हो, वडा-स्तरमा यसको पुष्टि गर्ने अध्ययन भेटिएन। तर महानगरपालिकाको वेबसाइटले जनगणनाको वर्ष खुलाएको छैन। मैले २०७८ भनेको नेपाली विकिपिडियाको ललितपुर वडागत तालिका (वडा ६: ५,२७०) अनुसार हो। त्यसैले यो वर्ष वडा कार्यालयसँग पुष्टि गर्नुहोस्।
जातजाति तथा धर्म: यस वडामा नेवार समुदायको बाहुल्य रहेको छ, र बौद्ध (वज्रयान) तथा हिन्दू परम्परा सँगसँगै पालना गरिन्छ।
४. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
ललितपुर (पाटन/यल) नेपाल उपत्यकाका प्राचीन शहरहरूमध्ये एक हो। यो लिच्छविकालीन समयदेखि व्यापार र धर्मको केन्द्रका रूपमा देखा परेको थियो। वडा नं. ६ यही प्राचीन शहरको भित्री बस्तीको अंश हो।
यस वडाको इतिहासको मुख्य आधार उकुबहाल (रुद्रवर्ण महाविहार) हो। यो विहार नवौं शताब्दी वा त्यसभन्दा अघिको भनिन्छ, र यसले धेरै पटक मर्मत भोगेको छ। १९९० साल (सन् १९३४) को भूकम्पपछि यसको ठूलो पुनर्निर्माण भएको थियो।
यस क्षेत्रको धातुकलाको परम्परा पनि पुरानो छ। सोह्रौं शताब्दीको मध्यतिरका अभिलेखले महाबौद्ध मन्दिर निर्माणको समयमा त्यसको वरिपरि धातु उद्योग फस्टाएको देखाउँछन्। प्रसिद्ध ताम्रपत्र (repoussé) शिल्पी कुबेरसिंह शाक्यको जन्म उकुबहाल र महाबौद्ध क्षेत्रमै भएको थियो। उनले पशुपतिनाथ र स्वयम्भूनाथका लागि कलाकृति बनाएको उल्लेख छ।
स्थानीय सरकार पुनर्संरचनापछि साविक ललितपुर उपमहानगरपालिकाको वडा नं. ६ ले महानगरपालिकाको २९ वडामध्ये वडा नं. ६ को रूप लियो।
५. विशेष पहिचान
क) धातुकला तथा हस्तशिल्प केन्द्र
मूर्तिकला, धातुकला, काष्ठकला र हस्तकलाको ऐतिहासिक गढ भनी वडाको आधिकारिक परिचयमै उल्लेख छ। उकुबहाल क्षेत्रमा पुस्तौँदेखि ताम्रपत्र र लोस्ट-वाक्स विधिको काम गर्ने परिवारका कार्यशाला रहेको यात्रा-विवरणमा उल्लेख छ।
ख) बौद्ध सम्पदा
उकुबहाल (रुद्रवर्ण महाविहार), कानिबहाः र टगोचिबहाः यस वडाका प्रमुख बौद्ध स्थल हुन्। उकुबहालको मुख्य चोकमा धातुका मूर्ति र वस्तुहरूको ठूलो सङ्कलन छ, र विहारको पछाडि स्वयम्भू शैलीको स्तूप पनि छ।
ग) परम्परागत हिटी र टोल
कानिबहाः हिटी, चलाछेँ टोल, त्रैलोक्यविजय मन्दिर र गणेश मन्दिर यस वडामा रहेका सम्पदा हुन्।
घ) जीवित सांस्कृतिक बस्ती
यहाँको घना, पुरानो नेवार बस्तीले परम्परागत जीवनशैली, भाषा र पर्वहरू जोगाइराखेको छ।
६. सामाजिक-आर्थिक सूचकहरू (मतदाता, साक्षरता, रोजगारी)
मतदाता: वडा नं. ६ को मतदाता संख्या ३,६८४ र मतदान केन्द्र-२
निर्वाचन आयोगको वेबसाइट (election.gov.np) मा प्रतिनिधिसभा निर्वाचन २०८२
साक्षरता: वडा-स्तरको छुट्टै आधिकारिक तथ्याङ्क भेटिएन। ललितपुर महानगरपालिकाको समग्र साक्षरता उच्च रहेको छ।
रोजगारी: यस वडामा परम्परागत पेशाको प्रभाव उल्लेख्य देखिन्छ:
- धातु, मूर्ति र काष्ठकला (ताम्रपत्र, कास्ट मूर्ति, काठको काम)
- हस्तशिल्प व्यापार र पर्यटनसँग सम्बन्धित व्यवसाय (पाटन दरबार क्षेत्र नजिक)
- सेवा, व्यापार र निजी तथा सरकारी जागिर
- वडा-स्तरमा यी पेशाको सङ्ख्यात्मक विभाजन भेटिएन।
- बेरोजगारी: वडा-स्तरको तथ्याङ्क उपलब्ध छैन।
७. धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्थाहरू
- उकुबहाल (रुद्रवर्ण महाविहार)
- कानिबहाः र टगोचिबहाः
- त्रैलोक्यविजय मन्दिर र गणेश मन्दिर
८. सांस्कृतिक सम्पदाहरू
८.१ धार्मिक सम्पदाहरू
- उकुबहाल (रुद्रवर्ण महाविहार), जहाँ ताम्र र सुनको पानी चढाइएका संरचनाहरू देखिन्छन् nepaltraveller
- कानिबहाः
- टगोचिबहाः
- त्रैलोक्यविजय मन्दिर
- गणेश मन्दिर
८.२ परम्परागत सम्पदाहरू
- कानिबहाः हिटी (परम्परागत ढुङ्गेधारा)
- चलाछेँ टोलका परम्परागत घर र चोक
- पुराना नेवारी वास्तुशैलीका घरहरू
- ताम्रपत्र (थोज्या) शिल्पको जीवित परम्परा
९. प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण तथा सौन्दर्य
९.१ ऐतिहासिक तथा धार्मिक आकर्षण
- उकुबहाल, जसलाई ललितपुरका दुई ठूला र उत्कृष्ट बिहारमध्ये एक भनिएको छ
- कानिबहाः हिटी र टगोचिबहाः
- कानिबहाल क्षेत्रका पुराना गल्ली र चोक
९.२ कला तथा हस्तशिल्प
उकुबहालका कार्यशालामा हुने ताम्रपत्र र धातु मूर्ति निर्माण प्रत्यक्ष हेर्न सकिन्छ। यहाँका पुस्तैनी शिल्पीले कारीगरी देखाउँछन्।
९.३ नजिकका आकर्षण
पाटन दरबार क्षेत्र वडा कार्यालयबाट करिब ७१० मिटर उत्तरमा छ। यसले वडालाई पैदल यात्राका लागि सजिलो बनाएको छ।
१०. प्रमुख समस्याहरू
यस वडाका लागि छुट्टै वडा-स्तरीय अध्ययन भेटिएन। तलका समस्या पुरानो शहरी केन्द्रको सामान्य अवस्था र उपलब्ध प्रमाणमा आधारित छन्:
१०.१ पूर्वाधार
- ढल र जलनिकास: पाटन दरबार क्षेत्र सहित ललितपुरको मुख्य शहरी क्षेत्रमा वर्षायाममा ढल र वर्षाको पानीको निकासको समस्या छ। adb
- साँघुरा गल्ली र अपर्याप्त पार्किङ
- पुराना बस्तीमा खानेपानी र फोहोर व्यवस्थापन
१०.२ सामाजिक
- अति उच्च जनघनत्व (२१,७२३ प्रति वर्ग कि.मि., महानगरपालिकाको औसतभन्दा निकै माथि)
- जनसंख्या घट्दै जानु र पुरानो बस्तीबाट बसाइँसराइ
- युवा पुस्तामा परम्परागत शिल्प र भाषा हस्तान्तरणको चुनौती
१०.३ प्राकृतिक जोखिम
- भूकम्पीय जोखिम: उकुबहालले १९९० को भूकम्पको क्षति भोगेको थियो, र पुराना काठ-इँटाका संरचना जोखिममा रहन्छन्
१०.४ सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण
- बहाः, हिटी र पुराना घरको संरक्षण-मर्मतका लागि पर्याप्त स्रोतको अभाव
- व्यावसायिक दबाबले पुराना घर र चोक परिवर्तन हुने जोखिम
११. उपसंहार
ललितपुर महानगरपालिका वडा नम्बर ६ क्षेत्रफलमा सानो भए पनि सांस्कृतिक रूपमा धनी वडा हो। यहाँ नेवार बौद्ध परम्परा, बहाः-बही संस्कृति र धातुकला-मूर्तिकलाको पुस्तैनी सीप अझै जीवित छन्। उकुबहाल जस्तो प्राचीन महाविहार र कानिबहाः हिटी जस्ता सम्पदाले यस वडालाई ललितपुरको पुरानो शहरी पहिचानको केन्द्रमा राखेका छन्।
यस वडाको मुख्य शक्ति यसको सांस्कृतिक सम्पदा, शिल्प परम्परा र पाटन दरबार क्षेत्रसँगको निकटता हो। चुनौती घट्दो जनसंख्या, घना बस्तीमा ढल र जलनिकास, भूकम्पीय जोखिम र सम्पदा संरक्षणका लागि स्रोतको अभाव हुन्।
भविष्यमा परम्परागत शिल्पकारलाई संरक्षण र बजार पहुँच, पुराना घरको भूकम्प-सुरक्षित मर्मत, ढल-खानेपानी सुधार र सम्पदा-आधारित पर्यटनमा केन्द्रित योजनाले यस वडाको पहिचान जोगाउँदै जीवनस्तर सुधार्न सक्छ।
मुख्य स्रोत तथा आधार (वडा नं. ६, ललितपुर महानगरपालिका)
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ६ कार्यालय, कानिबहाल (कानिबहाः हिटी नजिक) द्वारा उपलब्ध गराइएको आधिकारिक विवरण
- ललितपुर महानगरपालिकाको वेबसाइट (lmc.gov.np): संक्षिप्त परिचय, वडागत तथ्याङ्क र वडा नं. ६ को परिचय
- राष्ट्रिय जनगणना २०६८, केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग (साविक ललितपुर उपमहानगरपालिका वडा नं. ६)
- kathmandu-valley-temples.com (वडा नं. ६ कानिबहाल, सम्पदा सूची), नेपाल ट्राभलर (उकुबहाल), Asianart.com (ताम्रपत्र शिल्प परम्परा), ADB (शहरी ढल परियोजना प्रतिवेदन)
नोट: वडा-स्तरको छुट्टै साक्षरता, कर्मचारी तथा बेरोजगारी सम्बन्धी आधिकारिक तथ्याङ्क सार्वजनिक रूपमा सीमित उपलब्ध भएकाले सोसम्बन्धी विवरण उपलब्ध स्रोतको आधारमा मात्र प्रस्तुत गरिएको छ।