१. परिचय र पहिचान
वडा नं. २९, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय कार्यविनायक / सानेपा-खोयना (साविक खोकना – Khokana) क्षेत्रमा अवस्थित छ। यो वडा प्रसिद्ध रुद्रायणी मन्दिर (Rudrayani Temple), तोरीको शुद्ध तेल उद्योग (Mustard Oil Industry), र प्राचीन जिउँदो सम्पदा बस्ती खोकनाका लागि प्रसिद्ध छ।
पहिचान: रुद्रायणी देवी मन्दिर · खोकना तोरीको तेल उद्योग (Mustard Oil Hub) · सिकाली जात्रा (Sikali Jatra) · युनेस्को आप्रस्तावित सम्पदा बस्ती (Tentative List)
२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
खोकना उपत्यकाकै प्राचीन र मौलिक नेवारी सभ्यता हो। यहाँ तोरी पेलिने परम्परागत कोलहरू (Oil Mills) मल्लकालदेखि नै सञ्चालित छन्। वि.सं. २०७३ मा ललितपुर महानगरपालिका बन्दा साविक खोकना गाविसलाई वडा नं. २९ कायम गरिएको हो।
३. भौगोलिक अवस्थिति
४. प्रशासनिक संरचना — संगठनात्मक स्वरूप
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ बमोजिम निर्वाचित वडा समितिको संरचना:
५. जनसांख्यिक तथ्याङ्क
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार पुष्टि भएको तथ्याङ्क:
- कुल जनसंख्या: ६,०३९ जना
- क्षेत्रफल: ३.४८ वर्ग कि.मि.
- जनघनत्व: ~१,७३५.३४ व्यक्ति/वर्ग कि.मि.
अनुमानित
- अनुमानित घरधुरी: ≈ १,४५० – १,६००
- लिङ्ग अनुपात: पुरुष ~४९.५%, महिला ~५०.५%
- उमेर समूह अनुसार: ०-१४ वर्ष ~२२%, १५-५Queue६५%, ६०+ वर्ष ~१३%
- साक्षरता दर: महानगर सन्दर्भ ८९.९९%
६. विश्व सम्पदा स्थल
स्पष्ट जानकारी: खोकना युनेस्कोको आप्रस्तावित विश्व सम्पदा सूची (UNESCO Tentative Heritage List) मा समावेश नेपालको अति महत्वपूर्ण सांस्कृतिक बस्ती हो।
७. ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू
- रुद्रायणी मन्दिर (Rudrayani Temple): तीनतले कलात्मक मन्दिर।
- सिकाली चौर (Sikali Chaur): सिकाली जात्रा आयोजना हुने धार्मिक स्थल।
- परम्परागत तोरीको तेल कोल (Traditional Oil Mills): ऐतिहासिक तोरी पेलिने स्थानहरू।
८. कला, हस्तकला तथा सांस्कृतिक पहिचान
खोकनाको शुद्ध तोरीको तेल, काष्ठकला र सिकाली नाच (Sikali Dance) मुख्य पहिचान हो। दशैँ नमनाई सिकाली जात्रा मनाउने यहाँको आफ्नै छुट्टै मौलिक परम्परा छ।
९. शिक्षा
वडा नं. २९ (खोकना) भित्र रहेका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयहरूको विवरण:
क) सामुदायिक विद्यालयहरू
ख) संस्थागत / निजी विद्यालयहरू
१०. प्रमुख चाडपर्वहरू
- सिकाली जात्रा (Sikali Jatra): असोज महिना (दशैँको समयमा) मनाइने खोकनाको सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक जात्रा।
- रुद्रायणी जात्रा र गाईजात्रा।
११. अर्थतन्त्र तथा बजेट
वडा नं. २९ को अर्थतन्त्र तोरीको तेल उद्योग, कृषि (तोरी खेती/शाकपात), धार्मिक पर्यटन, र काष्ठकलामा आधारित छ।
ललितपुर महानगरपालिकाको बजेट अन्तर्गत क्षेत्रगत बाँडफाँड तथा प्राथमिकता:
- सम्पदा पुनर्निर्माण तथा तेल उद्योग प्रवर्द्धन: रुद्रायणी मन्दिर, सिकाली चौर सुन्दर्याीकरण र परम्परागत तेल कोल (Oil Mills) को संरक्षण बजेट
- पूर्वाधार विकास: खोकना पहुँच मार्ग, भित्री ढुङ्गेछाप बाटो र कृषि सडक ढलान
- कृषि तथा सिंचाई: तोरी खेती प्रवर्द्धन र कृषक अनुदान कार्यक्रम
मुख्य स्रोत तथा आधार (वडा नं. २९, ललितपुर महानगरपालिका)
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २९ कार्यालय (खोकना) द्वारा उपलब्ध गराइएको आधिकारिक विवरण
- राष्ट्रिय जनगणना २०७८ आधिकारिक तथ्याङ्क (राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय / NSO)
- स्थानीय तह निर्वाचन २०७९ सम्बन्धी नतिजा विवरण (निर्वाचन आयोग)
- युनेस्को (UNESCO Tentative List) तथा रुद्रायणी गुठी समिति अभिलेख