— दीपक राज जोशी
शिक्षाकर्मी
अहिलेको नेपाली समाजमा एउटा आम गुनासो चौतर्फी सुनिन्छ— अभिभावकहरू किताब पढ्दैनन्, शिक्षकहरू विद्यार्थीलाई पढ्न अभिप्रेरित गर्दैनन्, र विद्यार्थीहरू पढ्ने कामलाई केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने र गृहकार्यको भारी बोक्ने माध्यम मात्र ठान्छन्। यो समस्या हाम्रो समाजमा यत्रतत्र सर्वत्र छ। यस विषयमा विभिन्न मञ्चहरूमा बहस र अन्तर्क्रियाहरू त भइरहेका छन्, तर ठोस र व्यावहारिक समाधान भने अझै पनि ओझेलमा परेको आभास हुन्छ।
वास्तवमा, यो समस्याको वास्तविक पहिचान र समाधान के होला त? यसै प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा मेरो भेट पठन संस्कृतिमा पूर्णतया अभ्यस्त एक विद्यालयका प्राचार्यसँग भयो। सँगै सुदेश डोटेल र ‘बुकल्याण्ड’ सँगको सहकार्यले मेरो सोच्ने तरिका र दृष्टिकोण नै परिवर्तन गरिदियो। यो भेट र अनुभव मेरो व्यक्तिगत जीवनमा मात्र नभई पठन संस्कृति अभियानकै लागि एउटा ठूलो फड्को सावित बन्यो।
त्यस भेटले ममा आशा र विश्वासको नयाँ बिजारोपण गर्यो। आफ्नै परिस्थितिको वस्तुगत विश्लेषण गर्दै मैले पठनको यात्रा सुरु गरेँ, जसले आज एउटा सानो गोरेटोलाई राजमार्गमा बदल्ने आत्मविश्वास दिएको छ। स्मरण रहोस्, स्वयं आफू विश्वस्त नभई अरूलाई प्रेरित गर्न सकिँदैन; त्यसैले परिवर्तनको सुरुवात आफैँबाट हुनु आवश्यक छ।
समाजको रूपान्तरण र अनुशासनका लागि ‘चिन्तन’ र ‘चेतना’ अपरिहार्य तत्त्व हुन्, जसको एकमात्र सशक्त माध्यम पठन हो। हाम्रो मनमा उठ्ने कैयौँ प्रश्नहरूको जवाफ खोज्ने र कुनै पनि विषयवस्तुलाई बहुआयामिक ढङ्गले हेर्ने क्षमता पठनले नै प्रदान गर्छ।
एक मननीय प्रश्न: हाम्रो देशका नेताहरूले डाँडा-डाँडामा करोडौँ खर्चेर ‘भ्यु टावर’ बनाउनुको सट्टा गाउँ-गाउँमा आधुनिक पुस्तकालय र खेलमैदान बनाएको भए आज नेपालको अवस्था कस्तो हुन्थ्यो होला? त्यसो भएको भए आज हामीसँग धेरै अनुसन्धानकर्ता, चिन्तक, नवप्रवर्तक, दार्शनिक, कुशल खेलाडीहरू र खुसी तथा स्वस्थ नागरिकहरू हुने थिए।
आज समाजमा प्रतिशोधको भावना बढ्नु, सामाजिक सञ्जालमा अरूलाई गाली-गलौज गर्ने बानी मौलाउनु र रचनात्मकता भन्दा नकारात्मकता मात्रै हाबी हुनुको मुख्य कारण पुस्तक नपढ्नु अर्थात् अध्ययनशीलताको कमी नै हो।
समाज परिवर्तनको मुख्य संवाहक पठन संस्कृति नै हो भन्ने कुरा इतिहासले प्रमाणित गरिसकेको छ:
आज हामीले भोगिरहेको विकासको सुस्तता र कार्यशैलीमा देखिएको खोटको मुख्य कारण नै ‘पठन संस्कृतिको अभाव’ हो। पठनबिना नवीन सोच र कार्यप्रतिको वास्तविक लगाव पैदा हुन सक्दैन। अहिले धेरै काम केवल देखावटी, औपचारिकता पूरा गर्न वा कर्तव्य निर्वाहका लागि मात्र भइरहेका छन्। यदि हामीले मुलुकमा वास्तविक र दिगो परिवर्तन ल्याउने हो भने पठन संस्कृतिलाई अभियानकै रूपमा अगाडि बढाउनुको विकल्प छैन। पठन ले मात्र व्यक्तिलाई तार्किक चिन्तक, नवप्रवर्तनकारी र जिम्मेवार नागरिकमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
वर्तमान नेपाल संघीयताको अभ्यास, सामाजिक-आर्थिक रूपान्तरण र युवा जनसंख्याको बाहुल्य भएको एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। यस्तो अवस्थामा शैक्षिक पाठ्यक्रम र परीक्षाको घेराभन्दा बाहिर निस्किएर पुस्तक पढ्ने बानी बसाल्नु कुनै विलासिता होइन, बल्कि यो नेपालको समग्र राष्ट्रिय विकासको एउटा अपरिहार्य र बलियो जग हो।
पठन संस्कृतिको अभावमा समाज सतही ज्ञान र अफवाहको दलदलमा फस्ने जोखिम सधैँ रहन्छ। जब नागरिकमा गहन अध्ययनको बानी बस्छ, तब मात्र समाजमा ‘क्रिटिकल थिङ्किङ’ (आलोचनात्मक चेत) को विकास हुन्छ। किताब पढ्ने समाजले नेतृत्वलाई ‘किन, कसरी र केका लागि’ भनेर प्रश्न गर्न सक्छ र अन्धभक्त हुने प्रवृत्ति स्वतः घट्दै जान्छ।
सामाजिक सञ्जालका १५ सेकेन्डका भिडियो वा भ्रामक हेडलाइनको भरमा धारणा बनाउनुको सट्टा गहन अध्ययनले मानिसलाई सतही ज्ञानबाट मुक्ति दिई विषयवस्तुको चुरो बुझ्न सघाउँछ। यसले समाजमा फैलिने भ्रम र मिथ्या सूचनालाई सजिलै खारेज गर्दै तथ्यमा आधारित स्वस्थ बहसको संस्कृति निर्माण गर्छ—चाहे त्यो गाउँको चियापसल होस् वा देशको संसद।
साथै, इतिहास, साहित्य र दर्शनको अध्ययनले नेतृत्व र नागरिक दुवैलाई ऐतिहासिक गल्तीहरूबाट पाठ सिक्न र भविष्यमा आउने चुनौतीहरूको पूर्वानुमान गर्न सक्षम बनाउँछ। अरूको कथा र सङ्घर्ष पढ्दा नागरिकहरूमा समानुभूति , सामाजिक सद्भाव र फरक विचारप्रति सहिष्णुताको भावना जागृत हुन्छ, जुन शान्तिपूर्ण विकासका लागि अनिवार्य सर्त हुन्।
कुनै पनि देशको आर्थिक मेरुदण्ड त्यहाँको मानव पुँजी हो। निरन्तर अध्ययनले श्रम बजारमा माग भइरहने नयाँ प्रविधि र सीपसँग मानिसलाई अद्यावधिक राख्दै दक्ष जनशक्ति निर्माण गर्छ। व्यावसायिक जीवनी र अर्थशास्त्रका पुस्तकहरूले युवाहरूलाई जागिरे मानसिकताबाट माथि उठाई उद्यमशीलता तर्फ प्रेरित गर्छन्। बजारको उतारचढाव र जोखिम व्यवस्थापन बुझेका अध्ययनशील उद्यमीहरूले सञ्चालन गरेका व्यवसायहरू बढी दिगो र सफल हुन्छन्।
अध्ययनशील समाजले भौतिक पूर्वाधारमा मात्र होइन, अनुसन्धान र विकासमा पनि जोड दिन्छ। नागरिकमा आर्थिक साक्षरता बढ्दा देशको आर्थिक जग बलियो हुन्छ र देशमै सम्भावनाहरू देखिने हुँदा प्रतिभा पलायन अर्थात् ‘ब्रेन ड्रेन’ को न्यूनीकरणमा ठूलो मद्दत पुग्छ।
| सुशासनमा पठन संस्कृतिको प्रत्यक्ष प्रभाव |
| सचेत मतदाता: चुनावी घोषणापत्र र दलहरूको विगत पढेर भोट हाल्ने नागरिकले सधैँ सक्षम नेतृत्व छनोट गर्छन्। |
| भ्रष्टाचारको विरोध: कानुन, नियम र आफ्ना अधिकारबारे सचेत नागरिकलाई कसैले सहजै ठग्न वा फसाउन सक्दैन। |
| पारदर्शी नीति निर्माण: नीति निर्माताहरू अध्ययनशील हुँदा हचुवाको भरमा नभई ‘डेटा’ र ‘केस स्टडी’ का आधारमा जनपक्षीय कानुन बन्छन्। |
| नागरिक खबरदारी: सरकारी बजेट, खर्च र प्रतिवेदनहरू पढेर प्रश्न गर्न सक्ने समाज नै लोकतन्त्रको वास्तविक खम्बा बन्छ। |
पठन संस्कृतिले भौतिक विकासको मोडेललाई समेत पर्यावरणमैत्री बनाउन मार्गनिर्देश गर्छ। दिगो विकास र पर्यावरणीय अर्थशास्त्रको अध्ययनले नेपालमा भइरहेको बिना-इन्जिनियरिङको ‘डोजरे विकास’ को अन्त्य गरी भूगर्भ र वातावरण अनुकूलको पूर्वाधार निर्माण गर्ने चेत खोल्छ। जैविक विविधता र जलवायु परिवर्तनको गाम्भीर्य बुझेका नागरिकहरूले नवीकरणीय ऊर्जा, चक्रिय अर्थतन्त्र फोहोरमैला व्यवस्थापन र जैविक कृषिको प्रवर्द्धनमा सक्रिय योगदान दिन्छन्।
त्यस्तै, सामाजिक रूपान्तरणका क्षेत्रमा पनि यसको भूमिका अद्वितीय रहन्छ। विज्ञान र समाजशास्त्रको अध्ययनले बोक्सी प्रथा, छाउपडी वा जातपात जस्ता कुरुरी र अन्धविश्वासलाई जरैदेखि उखेल्न मद्दत गर्छ। मानसिक स्वास्थ्यका दृष्टिले पुस्तक पढ्नु आफैँमा एउटा उत्कृष्ट ‘थेरापी’ हो, जसले मानसिक तनाव, डिप्रेसन र एन्जाइटी घटाउँछ। पोषण र शारीरिक व्यायाम सम्बन्धी जानकारी पढ्ने समाजमा निवारक स्वास्थ्य को विकास भई राज्यको स्वास्थ्य बजेट समेत जोगिन पुग्छ।
“पुस्तकालय नै विकासको पहिलो पूर्वाधार हो।”
ठूला-ठूला भ्यु-टावर वा कङ्क्रिटका अनुत्पादक संरचनाहरू बनाएर बजेट सक्नु भन्दा पहिले प्रत्येक पालिकामा एउटा समृद्ध पुस्तकालय खोल्नु र अध्ययन संस्कृतिको विकास गर्नु नै दूरदर्शी विकासको वास्तविक प्रस्थानविन्दु हो। हाम्रो वर्तमान शिक्षा प्रणालीमा व्यापक सुधार गर्दै र डिजिटल प्रविधिलाई रचनात्मक ढङ्गले उपयोग गर्दै नयाँ पुस्तामा पठन संस्कृतिको विकास गर्न सके मात्र समृद्ध, न्यायपूर्ण र विकसित नेपालको वास्तविक मेरुदण्ड तयार हुनेछ।